Genişletilmiş Yeniden-Üretim Modeli
Kapitalist üretim tarzının en önemli özelliği sermayenin sürekli olarak kendisini büyütme eğiliminde olmasıdır. Sermaye birikimine yönelik bu eğilim kapitalist sistemin doğasında vardır; biriken sermaye daha fazla artı-değer yaratır, bu fazlalaşan artı-değer de daha fazla artı-değerin yaratılmasında kullanılır. Bu üretim sisteminde kapitalistlerin tek amacı, hiç ara vermeksizin artı-değer yaratmak ve biriktirmektir.
Artı-değerin tamamının kapitalistler tarafından tüketime harcanmayıp bir kısmının üretim amacıyla yatırımlar için ayrılmasıyla, basit yeniden-üretimden *“toplumsal sermayenin genişleyen yeniden-üretimi”*ne geçilir. Bu süreç esnasında, üretimde kullanılan üretim araçlarının miktarları sadece tam bir biçimde yenilenmekle kalmaz, aynı zamanda bunların miktarları da bir üretim döneminden diğerine çoğalır ve emek miktarı bu ek üretim araçlarını kullanacak oranda artar. Sermaye birikiminin, yani ekonomik büyümenin meydana gelmesi için, yaratılan artı-değerin bir kısmının üretim araçları, diğer kısmının da emek-gücü satın alımı için kullanılması gerekir. Genişletilmiş yeniden-üretim modelinin özellikleri şunlardır:
(a) Nispi fiyatlar sabittir.
(b) Her iki sektördeki kâr oranları sabittir.
(c) Yaratılan bütün fazlaya kapitalistler el koymaktadır.
(d) 1. sektördeki artı-değerin belirli bir oranı [pmath size=5](g)[/pmath] sermayeye [pmath size=5](a = g.S_1)[/pmath] dönüşmektedir.
(e) Sermaye oluşumunu tamamlamaya yetecek miktarda emek arzı ekonomide mevcuttur.
(f) Teknoloji seviyesi sabittir.
(g) Sermayenin biçimi yeni sermayenin maddî unsurlarını da içerir.
(h) Yeni yatırımlar üretim ölçeğini genişletecek seviyededir.
Genişletilmiş yeniden-üretimde toplumsal sermayenin artışı, elde edilen gelir miktarına bağlı değildir. Genişletilmiş yeniden-üretim gelir artışı vasıtasıyla değil, bu geliri meydana getiren unsurların farklı amaçlar için kullanılmasıyla gerçekleşir.
Sermayenin genişlemesi şu şekilde yazılabilir:
[pmath size=5]K_T = K_0 (1 + p^I g)^t[/pmath] [1]
[pmath size=5]K_t[/pmath] , t zamanındaki sermaye miktarını, [pmath size=5]K_0[/pmath] esas sermayeyi, [pmath size=5]p^I[/pmath] kâr oranını, g artı-değerin net yatırıma dönüşen kısmını ifade etmektedir. Sermaye oluşumunun döngüsel olarak artışını Marx şu sırayla açıklar:
(a) [pmath size=5]V_1+S_1-a(=g.S_1)[/pmath] ve [pmath size=5]C_2[/pmath] arasındaki değişim. ([pmath size=5]V_1+S_1-a[/pmath], 1. sektörün kapitalistlerinin ve işçilerinin tüketimlerini ifade etmektedir.)
(b) a’nın, 1. sektördeki sermayenin organik elemanlarına ayrışması. Yani [pmath size=5]a.C_1 + a.S_1[/pmath].
(c) [pmath size=5]a.V_1[/pmath]’i sağlamak amacıyla [pmath size=5]a.V_1[/pmath] (sermaye malları) ve [pmath size=5]S_2[/pmath] (tüketim malları) arasında bir değişimin gerçekleşmesi [pmath size=5](S_2 = a.V_1)[/pmath].
(d) Sektörler arası değişimler sonucu [pmath size=5]C_2[/pmath]’nin, [pmath size=5]C_2 + Delta C_2 (= a.V_2)[/pmath] seviyesine yükselmesi ve 2. sektördeki sermaye bileşimini sürdürmek amacıyla [pmath size=5]V_2[/pmath]’nin, [pmath size=5]C_2[/pmath]’nin artışına uygun oranda yükselmesi.
Basit yeniden-üretim modeli değerler sistemi içerisinde kalınarak ve ex-ante büyüklükler şeklinde yazılırsa:
[pmath size=5]C_1 + V_1 + S_1 = Y_1[/pmath]
[pmath size=5]C_2 + V_2 + S_2 = Y_2[/pmath]
Belirli bir üretim dönemindeki (t) artı-değerin tamamı tüketime harcanmadığından dolayı, kapitalistlerin elde ettiği artı-değerin bir kısmı sermaye birikimi için yeni sabit ve değişen sermaye satın alımına [pmath size=5]((C_i)^I + (V_i)^I)[/pmath], diğer kısmı da kapitalistlerin kişisel tüketimine [pmath size=5](M_i)[/pmath] ayrılacaktır. Bu durumda sektörler elde ettikleri artı-değeri şu şekilde kullanırlar:
[pmath size=5]S_1 = (C_1)^I + (V_1)^I + M_1[/pmath]
[pmath size=5]S_2 = (C_2)^I + (V_2)^I + M_2[/pmath]
Bu değişim sonucunda sektörlerin değer denklemleri ex-post şu şekli alır:
[pmath size=5]C_1 + (C_1)^I + V_1 +(V_1)^I + M_1 = Y_1[/pmath]
[pmath size=5]C_2 + (C_2)^I + V_2 + (V_2)^I + M_2 = Y_2[/pmath]
Burada ex-ante ve ex-post büyüklükler arasında bir fark yoktur; çünkü basit yeniden-üretim ile genişletilmiş yeniden-üretim arasındaki fark mutlak büyüklüklerden kaynaklanmamaktadır.
Basit yeniden-üretim modelinde sektörler arasındaki denge şu şekilde sağlanıyordu:
[pmath size=5]C_2 = V_1 + S_1[/pmath]
Ancak bu koşul durağan bir ekonomi için geçerlidir. Diğer taraftan, genişletilmiş yeniden-üretim durumunun meydana gelmesi için, 1. sektörde üretilen üretim malları miktarının hem 1. sektörün hem de 2. sektörün sabit sermayesinin yenilenmesi (amortisman yatırımları) amacıyla kullanılması yetmeyecek, aynı zamanda, artan yatırımlar sebebiyle iki sektördeki artan sabit sermaye talebini de karşılayacak miktarda olması gerekecektir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, sermaye birikiminin, yani yeni yatırımların 1. sektörde başlamasıdır. 1. sektördeki kapitalistler yatırımlar için eskisine göre daha fazla emek-gücü kullanırlar. Bu ek emek-gücü de yeni artı-değer yaratarak 1. sektörün kapitalistlerinin tüketim malı talebini arttırır. Böylece 1. sektörün tüketim malı talebi kendisine olan üretim malı talebini aşar. Bu durum yazılırsa:
[pmath size=5]Y_1 > C_1 + C_2[/pmath]
2. sektör artan tüketim malı talebiyle karşılaşacağından:
[pmath size=5]Y_2 < (V_1 + S_1) + (V_2 + S_2)[/pmath]
Böylece, basit yeniden-üretim durumunun ortadan kalkmasının koşulu ya da genişletilmiş yeniden-üretimin önkoşulu şöyle yazılabilir:
[pmath size=5]Y_1 > C_1 + C_2[/pmath]
[pmath size=5]Y_2<(V_1+S_1) + (V_2+S_2)[/pmath]
[pmath size=5]Y_2 <(V_1+S_1) + (V_2+S_2)[/pmath]
Bu iki eşitsizlikten hareketle:
[pmath size=5]C_2 < V_1 + S_1[/pmath]
Bu eşitsizliğin anlamı, 1. sektörün tüketim malı talebi artışının 2. sektörü üretim malı talebini arttırmaya yönelteceğidir. Bu durum şöyle açıklanabilir: 1. sektörün tüketim malı talebi arttığından dolayı, 2. sektör bu artan talebi karşılamak amacıyla yatırım yapmaya yönelecektir. Bunun için değişen sermayesini ve sabit sermayesini arttırması gerekecektir. 2. sektör değişen sermaye artışı için gerekli olan tüketim mallarını kendisinden sağlayacağına göre, sabit sermaye artışı için gerekli olan üretim mallarını 1. sektörden talep edecektir. Artan üretim malı talebi karşısında 1. sektör için durum:
[pmath size=5]C_1 + (C_1)^I + V_1 + (V_1)^I + M_1 = (C_1 + (C_1)^I) + (C_2 + (C_2)^I)[/pmath]
2. sektör 1. sektörden gerekli sabit sermayeyi sağladığında hem kendi artan tüketim malı talebini hem de 1. sektörün artan tüketim malı talebini karşılayacağından dolayı, 2. sektör için durum:
[pmath size=5]C_2 + (C_2)^I + V_2 + (V_2)^I + M_2 = (V_1 + (V_1)^I + M_1) + (V_2 + (V_2)^I + M_2)[/pmath]
Böylece 2. sektör 1. sektörün artan tüketim malı talebini karşılayacak, 1. sektör de 2. sektörün artan üretim malı talebini karşılayacak ve her iki sektörün toplam çıktı değerleri ile toplam girdi değerleri ex-post birbirlerine eşit olacaktır. Ekonomide genel denge durumunu yazılırsa:
[pmath size=5]C_1 + (C_1)^I + V_1 + (V_1)^I + M_1 = (C_1 + (C_1)^I) + (C_2 + (C_2)^I)[/pmath]
[pmath size=5]C_2 + (C_2)^I + V_2 + (V_2)^I + M_2 = (V_1 + (V _1)^I + M_1) + (V_2 + (V_2)^I + M_2)[/pmath]
Bu durumda, yukarıdaki genel denge durumundan hareketle genişletilmiş yeniden-üretim modelinde sektörler arası dengenin ön koşulunu yazılabilir:
[pmath size=5]C_2 + (C_2)^I = V_1 + (V_1)^I + M_1[/pmath]
Son olarak şunlar belirtilebilir:
Belli bir üretim döneminde ex-ante (basit yeniden-üretim) durumundan ex-post (genişletilmiş yeniden-üretim) durumuna geçebilmek için:
(a) Her iki sektörün değer büyüklüklerini oluşturan unsurlarda niteliksel değişmeler meydana gelmelidir. Diğer bir deyişle, geliri meydana getiren unsurların farklı amaçlar için kullanılması gereklidir.
(b) Bu süreç içinde her iki sektör arasındaki mübadelede bir denge sağlanmalıdır.
(c) Yeni bir üretim döneminde (t + 1) sabit sermaye, değişen sermaye ve bu yeni büyüklükler tarafından yaratılan artı-değer büyüklükleri (artı-değer oranı sabittir varsayımı altında) daha büyük değerler almalıdır.
Büyüme süreci gerçekleştiğine göre toplam değerler
[pmath size=5]Y^I>Y[/pmath] , [pmath size=5]C^I>C[/pmath ] , [pmath size=5]V^I>V[/pmath] , [pmath size=5]S^I>S[/pmath]
olmalıdırlar. Marx bu son durumun gerçekleşmesi için şu varsayımları yapar:
(a) Büyüme sürecinde her iki sektörün sermayelerinin organik bileşimi sabit kalmaktadır. Diğer bir deyişle, sermayenin büyüme oranı emek arzı büyüme oranına orantılıdır.
(b) Büyüme sürecinde 1. sektördeki yatırımlar 2. sektördeki yatırımlardan büyüktür.
Sermaye birikiminin 1. sektörde başlamasından ve 2. sektördeki kapitalistlerin üretim ya da birikim sürecine doğrudan bir etkilerinin olmayışından dolayı genişletilmiş yeniden-üretim modeli üretim yönlüdür. Burada, üretim mallarını üreten sektörün önderliği söz konusudur. Üretim sürecinde tüketim mallarını üreten sektör, üretim mallarını üreten sektöre bağımlıdır ve 1. sektörün büyüme oranını takip ederek gelişmektedir. Ekonominin bütünü göz önüne alındığında toplumsal sermayenin birikiminde itici rolü üretim oluşturmakta, tüketim ise üretime bağlı, ikincil bir rol oynamaktadır.
Bu örneklerden sonra çıkan sonuçlar şu şekilde sıralanabilir:
(a) 1. sektörün değişmeyen sermayesi ile artı-değerinin toplamı, 2. sektörün değişmeyen sermayesinden daha büyük olmalıdır. İlk üç yıl için:
1. yıl : [pmath size=5](1000V_1 + 1000S_1)>1500C_2[/pmath]
2. yıl : [pmath size=5](1100V_1 + 1100S_1)>1600C_2[/pmath]
3. yıl: [pmath size=5](1210V_1 + 1210S_1)>1760C_2[/pmath]
Bu eşitsizlik 1. sektöre artı-değerinin bir bölümünü ek sermaye olarak kullanma olanağını vermektedir. Bu durum genişletilmiş yeniden-üretimin vazgeçilmez şartıdır.
(b) Genişletilmiş yeniden-üretimin işlemesi için realizasyon, ürünlerin ve öğelerinin her sektörde ve sektörler arasında belli bir dağılımını sağlamalıdır.
1. yıl: [pmath size=5](1100V_1 + 500S_1) = 1600C_2[/pmath]
2. yıl: [pmath size=5](1210V_1 + 500S_1) = 1760C_2[/pmath]
3. yıl: [pmath size=5](1331V_1 + 605S_1) = 1936C_2[/pmath]
Genel olarak formüle edilirse:
[pmath size=5]V_1 + (V_1)^I + S_1 = C_2[/pmath]
(c) 1. sektörün ürün değeri her iki sektörün değişmeyen sermayelerinin değerinden daha fazla olmalıdır:
[pmath size=5]C_1 + V_1 + S_1>C_1 + C_2[/pmath]
Genişletilmiş yeniden-üretimde, değişmeyen sermayenin yenilenmesi için gerekli olan miktardan daha fazla değişmeyen sermaye üretilmelidir. Örneğin 3. yıl için:
[pmath size=5]4840C_1 + 1210V_1 + 1210S_1>4840C_1 + 1760C_2[/pmath]
Bu durum 1. ve 2. sektördeki değişmeyen sermayeyi büyütebilmek için gerekli bir şarttır.
(d) Her iki sektörde yaratılan yeni toplam değer 2. sektörün toplam ürününün değerinden büyük olmalıdır:
[pmath size=5](V_1 + S_1) + (V_2 + S_2)>C_2 + V_2 + S_2[/pmath]
2. yıl örnek olarak gösterilirse:
[pmath size=5](1100V_1 + 1100S_1) + (800V_2 + 800S_2)>1600C_2 + 800V_2 + 800S_2[/pmath]
Genişletilmiş Yeniden-Üretim: Özet Görünüm
A: Toplam Üretim Değeri = [pmath size=5]Y_1+Y_2[/pmath]
B: Toplam Üretimin Değerindeki Değişme = [pmath size=5]Delta(Y_1+Y_2)[/pmath]
C: Üretim Mallarının Değeri = [pmath size=5]Y_1[/pmath]
D: Üretim Mallarının Değerindeki Değişme = [pmath size=5]Delta Y_1[/pmath]
E: Kâr Oranı = [pmath size=5]S/(C+ V)[/pmath]
F: Kapitalistlerin Tüketim Malı Harcamaları (soldaki rakam birinci, sağdaki rakam ikinci sektörü gösteriyor)
_____________________________________________________
Yıllar A B C D E F
1 9000 6000 %24 500 600
2 9800 800(%10) 6600 600(%10) %24 550 650
3 10.780 980(%10) 7260 660(%10) %24 605 616
4 11.858 1078(%10) 7986 726(%10) %24 666 628
5 13.043 1185(%10) 8784 798(%10) %24 732 745
_____________________________________________________
Yukarıdaki tabloya göre ex-ante dengesizlik koşullarından ex-post bir denge sağlanmaktadır. 5. yılın sonunda toplam üretim 9000 birimden 13.043 birime çıkmış bulunuyor. Bu durum, 1. yıl istisnai olmak üzere, toplam üretimin değerinde her yıl %10 oranında sabit bir büyümeyi gerektirmiştir. Aynı şekilde üretim malları miktarı da her yıl %10 oranında sabit bir büyümeyle artmaktadır. Bu arada kâr oranı %24 oranında sabittir. 1. sektördeki kapitalistlerin tüketim malı harcamaları her yıl %10 oranında artmaktadır. Bu da 2. sektörün kapitalistlerinin tüketim malları üretimini ve sermaye birikimlerini yıldan yıla genişletmesini zorunlu kılmakta ve genel olarak ekonomiyi her yıl %10 oranında büyütmektedir. Bu sayede genişletilmiş yeniden-üretim modeli, toplumsal sermayenin herhangi bir piyasa ya da efektif talep sorunu olmadan nasıl büyüyebileceğini gösterir hâle geliyor. Modele aynı zamanda sabit sermayenin durumundaki değişmeler ve üretkenlikteki artışlar ile sermayenin organik bileşimi ve artı-değer oranlarındaki değişmelerin dahil edilmesi de mümkündür.
Son olarak şunları da ekleyelim:
Marx’ın yeniden-üretim modelleri, esas itibariyle, sermayenin yeniden-üretiminde değer ve kullanım-değerleri arasındaki ilişkiyi göstererek, sermaye-emek ilişkisinin kendisini yeniden-üretimi üzerinde yoğunlaşmıştır. Bu modellerle Marx, sadece değer büyüklüklerinin yeniden-üretimini değil, aynı zamanda bir maddî yeniden-üretim olan toplumsal sermayenin değişik öğelerinin yeniden-üretimini de inceler. Ancak şu da belirtilmelidir ki, gerçek hayatta kapitalist sınıfın sermaye birikimine ilişkin kararları, yani artı-değerin ne kadarının yatırımlara ayrılacağının saptanması, Marx’ın değerler sistemi içinde kalarak kurduğu bu modellere aykırı olarak, piyasadaki mevcut fiyatlara göre olur. Aslında sermaye birikimine karar verirken kapitalistler ne artı-değerden ne de bireysel meta değerlerinden haberdardırlar. Aldıkları kararlar fiyatların seviyesine ve piyasadaki kâr oranına göre şekillenir. Bundan dolayı kapitalist büyüme sürecinin analizini değerler sistemi içinde kalarak incelemek yeterince tatminkâr bir sonuç vermez. Marx, kısmen bu durumdan hareketle, bu eksikliği değerler sisteminden fiyatlar sistemine geçiş ile çözmeye çalışır.