Daha önceki yazılarımda öngörüyü, rasyonaliteye dayandıran bir yaklaşımla hesaplanabilirliği açısından değerlendirmiştim.Fakat, Bayes’in rakamlarının aksine öngörüde bulunmanın bir fraksiyonu da, tabi, güven.Dolayısıyla, herhangi kararımızın biri gelecekte nasıl etkileyeceği konusunda, öngörümüzün altında yatan temellerden biri de, ‘duyduğumuz’ ve ‘hissettiğimiz’ güven.

Sadece ikili ilişkilerimizin geleceği için değil, ekonominin de geleceği için güven önemli kavramlardan biri. ‘Credo’- itibar etmek, inanmak ve ‘fido’-itimat, tam inanç, sözcüklerinin birleşmesiyle ortaya çıkan ‘confidence’ -güven, rasyonel öngörülerin gerekliliği olarak, kendine inanmaktan çok daha kapsamlı olup, diğerlerine inanmayı, ‘duyduğumuz’ a itibar etmeyi ve biraz da TDK’ya göre ‘ korku duymadan, cesaretle’ hareket etmeyi içermektedir.Buradan da anlaşılacağı gibi, tümdengelen akıl yürütmenin yerine birçok sosyal ve bilişsel süreç kavramımıza eklemlenmiş oldu.

Şimdi de ekonomide güveni nasıl izlediğimizi konuşalım. Ekonominin iyi gittiği dönemlerde, bir çok başarı öyküsü ve zaferin kulaktan kulağa paylaşıldığı dönemlerde, güven, tamdır; böylece, diğerleri itimat etmenizde de bir yanlışlık görmezsiniz ve bu süreçte, düşünmeden dahi hareket edilebilir, hisse senetleri fiyatlarında, artışa inanılıyorsa ve birçok arkadaşınız, bilginin özel olduğu finans piyasasında, böyle bir paylaşımda blunuyorsa, diğerlerinin daha iyi bildiğine inanarak, siz de yatırımınızı yaparsınız. Olumsuz bir ekonomik havada da aslında, sürü psikolojisi olarak da değerlendirilebilen, çekilme, yine güven etrafında, daha doğrusu, bu terimin içerdiği diğerlerine itibar ve itimat ile ‘GÜneş Lekesi-Sunspot Theory ‘ ye de ekonomik aktörleri getirebilmekte; Jevons tarafından geliştirilen teoriye göre, ekonominin doğrudan denge üzerinde değişime neden olmayan, rassal değişkenlerinin ekonomiyi nasıl etkilediği gözlemlenir. Bİrtakım kehanetler ve tahminler, içgüdüye dahi dayanabilir, eğer sistem içinde kendini doğrularsa, evet artık o bir güvensizlik yaratabilir ve biribirine güvenen aktörler, bankalara hücum edebilir, finansal sisteme duyulan inanç kırılır ve endişeler, su yüzüne çıkar, böylece güvensizlik krizi, bir finans krizine dönüşebilir. Hollanda Hastalığı ya da Büyük Bunalım’ da olduğu gibi ya da içinde bulunduğumuz, 2007 sonrası Global krizde olduğu gibi, güven yoktur, kredi piyasası, donar, kredi vermek istenmez, almak isteyenler, kredi bulamaz, tedarik zinciri bozulur vs.vs.vs…..

Bu yazımda, Türkiye’de güven sorunu var mı? O yüzden mi enflasyonun yükselmesi pek de etkilemiyor ya da etkiliyor mu ? Neden yüksek cari açık bir sorun yaratmıyor? gibi soruların cevabını tüketici güveni üzerinden değerlendireceğim. Güvenin ne kadar önemli olduğu ve bir belirsizlik ortamı ve kaos yaratabilme gücüne ve cesaretine dayanarak, günümüzde hem politikacıların hem de Merkez Bankası’nın yönetmeye çalıştığı güven konusu, belki de neden bir zamanlar ekonomimize krizin teğet geçeceği açıklamalarını doğrular nitelikte.Konu, politikada, söylemlerle, Merkez Bankası nezdinde ise , şeffaflık gibi ilkelerle itibar kazanmaya bile dayanıyor, Merkez Bankası, tüketici eğilimlerini ölçüyor, beklenti anketleri yapıyor.

TÜİK verileri, 0 ile 200 aralığında, beklentiler, şu anki ekonomik durum hakkındaki düşünceler ve dayanıklı tüketim mallarının alınması için uygun bir zaman olup olmadığına dair yöneltilen sorularla hesaplanmakta, 100 nötr olmayı ifade ederken, 100 üzerin olumlu, 100′ün altı ise olumsuz beklenti ve güveni ifade etmektedir. CNBC-e endeksi ise, University of Michigan’ın oluşturduğu ABD güven endeksinden Türkiye’ye uyarlanmış olmaktadır. Eurostat ise, aritmetik ortalama ve mevsimsel etkilerden arındırarak hesapladığı sektörel ve hane halkı bazında topladığı endekste(işsizliğe dair soruları da içermekte fakat ayrı ayrı hesaplamadığından bu haliyle almak zorunda kaldım), 90 ile 110 aralığını hesaba katarak 100′ün üzerini olumlu, 100 ‘ün altındaki verileri ise, Tüik’te de oldğu gibi olumsuz değerlendirmektedir. Benim, CNBC-e sorularını değerlendirerek, Tüikten hesapladığım veriler de aritmetik ortalamayı içeriyor. Dolayısıyla, Euro ülkeleri ile uyum sağlamakta. ABD verileri içinse, değişkenlerin yönü bize ışık tutacaktır.

İlk grafik Türkiye’de güven endeksini gösterirken, alttaki grafik aynı dönemde ABD tüketici güvenini gösteriyor. İki grafikteki uyumlu gidişat, her ne kadar ekonomimiz ABD gibi bir süreçten geçmemii olsa da, güven ve beklenti açısından, tüketicinin bu ‘teğet’ geçiş sürecinden etkilendiğini gösteriyor. Euro Bölgesi’ni hesaba katacak olursak, karşımıza şunlar çıkıyor.

Yine aynı dönemlerde, ABD ve Euro bölgesinin güvenleri dibi görürken, aynı seyri gözleniyor.Kronik hale gelen problemlerin niteliği zaman zaman değişse de, birinde işsizlik birinde borçlanma, çözüm önerilerini değiştirirken, tüketiciye olan yansıması, çok da farklılaşmıyor. Bu iki önemli aktörden, farklı bir seyir de izlemiyor Türkiye. Yılbaşından sonra tekrar üretim imalat rakamlarının yükselmesi, biraz daha olumlu hava estiriyor; fakat, cari açık ve artan işsizlik henüz halledilmiş değil. Yine de, tüketici yönünde, olumlu bir hava var.Tüketmeye, yatırıma devam havası. Enflasyon rakamlarında, en çok artışın yaşandığı ikinci grup, ev eşyası olsa da, tüketici dayanıklı tüketim malı almak için uygun mu sorusuna artan oranda olumlu yanıt veriyor. Avrupa’da panik havası, alınan son tedbirlerle ve anlaşmaya oturmuş olmanın etkisiyle sakinleşmiş görünüyor. ABD’de de ise güvende yükselme yaşanırken, 5 yıllık ortalamanın altında kalmaya devam ediyor.

Bugün açıklanan elektrik zammı ve petrol fiyatlarındaki dalgalanma , önümüzdeki günlerde tüketiciyi olumsuz yönde etkileyebilecektir.Fakat, hala genel görünümde ve finansal istikrarda iyi haberlerin gelişi, örneğin Moody’s in not artırımına gitmese de , krizde finansal bir direnç sağlıyor olduğumuzu dile getirmesi  ve son günlerde, yabancı yatırımcıların ülkemize olan ilgisi, bahar rüzgarlarını estirmeye devam edebilir.

Çin’de bunalımın karşılığı,wei-ji, tehlike ve imkan …

Adıyaman Üniversitesi: 52′den 114′e

Adnan Menderes Üniversitesi: 246′dan 258′e

Afyon Kocatepe Üniversitesi: 186′dan 196′ya

Ahi Evren Üniversitesi: 104 kişilik yeni bölüm

Akdeniz Üniversitesi: 103′te sabit

Anadolu Üniversitesi: 493′ten 482′ye

Ankara Üniversitesi: 82′den 88′e

Ardahan Üniversitesi: Yeni açılan İİBF’ye 308 kişilik kontenjan

Atatürk Üniversitesi: 246′dan 258′e

Atılım Üniversitesi: 60′tan 40′a

Bahçeşehir Üniversitesi: 75′ten 78′e

Balıkesir Üniversitesi: 41′den 362′ye

Bartın Üniversitesi:104′ten 124′e

Başkent Üniversitesi:70′ten 60′a

Baybur Üniversitesi: Yeni açılan 216 kontenjan

Beykent Üniversitesi:122′den 120′ye

Bilecik Üniversitesi:226′dan 236′ya

Bilkent Üniversitesi:180′den 130′a

Bingöl Üniversitesi: 108′den 0′a.

Boğaziçi Üniversitesi: 108′de sabit

Bozok Üniversitesi: 124′ten 134′e

Celal Bayar Üniversitesi: 308′de sabit

Cumhuriyet Üniversitesi:144′ten 164′e

Çanakkale Üniversitesi: 164′ten 176′ya

Çankaya Üniversitesi: 60′da sabit

Çankırı Karatekin Üniversitesi: 104′ten 114′e

Çukurova Üniversitesi: 246′dan 282′ye

Dicle Üniversitesi: 41′den 104′e

Dokuz Eylül Üniversitesi: 252′den 452′ye

Dumlupınar Üniversitesi: 210′dan 410′a

Ege Üniversitesi: 216′da sabit

Erciyes Üniversitesi: 206′dan 216′ya

Erzincan Üniversitesi: 104′ten 114′e

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi:206′dan 196′ya

Fatih Üniversitesi:120′de sabit

Galatasaray Üniversitesi:21′de sabit

Gazi Üniversitesi:368′den 328′e

Gaziantep Üniversitesi:154′ten 258′e

Gaziosmanpaşa Üniversitesi: 186′dan 196′ya

Gazikent Üniversitesi: Yeni açılan İİBF’ye 225 kişilik kontenjan

Gediz Üniversitesi: 70′te sabit

Giresun Üniversitesi: 164′ten 196′ya

Gümüşhane Üniversitesi: 154′ten 164′e

Hacettepe Üniversitesi: 205′te sabit

Harran Üniversitesi: 62′den 144′e

Hitit Üniversitesi: 164′ten 176′ya

Işık Üniversitesi: 23 kişilik kontenjan (Geçtiğimiz sene İİBF’ye toplu alım yapılıyordu.)

İnönü Üniversitesi: 82′den 176′ya

İstanbul Bilgi Üniversitesi: 80′den 90′a

İstanbul Kültür Üniversitesi: 65′te sabit

İstanbul Teknik Üniversitesi: 35′te sabit

İstanbul Üniversitesi: 410′dan 759′a

İzmir Ekonomi Üniversitesi: 115′ten 110′a

Kadir Has Üniversitesi: 50′den 40′a.

Kafkas Üniversitesi: 144′ten 154′e.

Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi: 196′dan 206′ya.

Karadeniz Teknik Üniversitesi: 370′te sabit.

Karamanoğlu Mehmet Bey Üniversitesi: 246′da sabit.

Kırıkkale Üniversitesi: 164′ten 176′ya.

Kırklareli Üniversitesi: 52′den 114′e.

Kilis 7 Aralık Üniversitesi: 41′den 114′e

Kocaeli Üniversitesi: 246′da sabit.

Koç Üniversitesi: 101′den 94′e.

Maltepe Üniversitesi: 62′den 33′e.

Marmara Üniversitesi: 442′de sabit.

Melikşah Üniversitesi: 60 kişilik yeni kontenjan

Mersin Üniversitesi: 72′den 154′e.

Muğla Üniversitesi: 246′da sabit.

Mustafa Kemal Üniversitesi: 124′ten 134′e.

Nevşehir Üniversitesi: 144′ten 154′e.

Niğde Üniversitesi:103′te sabit.

Ondokuz Mayıs Üniversitesi: 52′den 57′ye.

Ordu Üniversitesi: 164′ten 176′ya.

Ortadoğu Teknik Üniversitesi: 108′de (Kuzey Kıbırs Kampüsü hariç) sabit.

Pamukkale Üniversitesi: 268′den 382′ye

Sabancı Üniversitesi: 176′dan 183′e (Ekonomi-Siyaset Toplu Kabul)

Sakarya Üniversitesi: 176′dan 186′ya

Selçuk Üniversitesi: 246′da sabit.

Süleyman Demirel Üniversitesi: 246′da sabit.

Şırnak Üniversitesi: 41′den 57′ye.

TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi: 75′ten 81′e.

Toros Üniversitesi: Yeni açılan 90 kişilik kontenjan.

Trakya Üniversitesi: 154′ten 164′e.

Tunceli Üniversitesi: Yeni açılan 104 kişilik kontenjan.

Turgut Özal Üniversitesi: Yeni açılan 75 kişilik kontenjan.

Uludağ Üniversitesi: 410′da sabit.

Uşak Üniversitesi: 72′den 154′e.

Yaşar Üniversitesi: 50′den 40′a.

Yeditepe Üniversitesi: 70′ten 60′a.

Yıldız Teknik Üniversitesi: 206′da sabit.

Yüzüncü Yıl Üniversitesi: 124′ten 134′e.

Zirve Üniversitesi: 60′ta sabit.

Zonguldak Karaelmas Üniversitesi: 206′da sabit.

Toplam kaç ediyor? 16.409!

Geçen sene aynı şekilde hesapladığımda çıkan sonuç kaçtı? 14.090

Peki nedir bu sayılar? 2010 yılı için YÖK’ün belirlediği üniversitelerin iktisat ve ekonomi bölümü kontenjanları.

Geçen seneki gibi, hemen belirteyim, bu kontenjanlar, Türkiye’deki bütün üniversitelerin birinci ya da ikinci öğretimlerinin, Türkçe, İngilizce ya da Fransızca eğitim yapan “iktisat” ya da “ekonomi” adlı bölümlerini içeriyor. Adları iktisat ya da ekonomi olmayan, “bankacılık ve finans”, “ekonomi ve finans”, “maliye”, “ekonomi politik ve toplum felsefesi”, “Uluslararası Ticaret”, “Uluslararası Finans”, “Finans Matematiği” ya da  “İşletme-Ekonomi” gibi iktisat bölümleriyle hemen hemen aynı programa sahip bölümlerin kontenjanlarını saymadım. Ayrıca, KKTC ve Türkiye’ye kontenjan ayıran diğer bazı komşu ülkelerin üniversitelerini listeye koymadım. Onları da ekleyince, rahatça 18,000′e ulaşıyoruz. İktisatla benzer programlara sahip, yukarda adını saydığım bölümleri de ekleyince 25,000′i bile geçiyoruz. Hatta, kontenjan sınırlaması olmayan Açıköğretim Fakültesi İktisat Bölümü’nü de eklersek, bu kontenjan toplamı kimbilir kaça çıkar?

Yukardaki tabloyu geçen sene ile karşılaştırdığımızda ortaya çıkan bir gerçek daha var. Birçok vakıf üniversitesi her nedense(!) kontenjanlarını geçen seneye göre indirirken, devlet üniversitelerinin kontenjanları, hangi rasyonel ile kararlaştırıldıysa arttırılmış.

Yazıyı, geçen sene de sorduğumuz soruyla bitirelim: Türkiye’nin bu kadar iktisatçıya ihtiyacı var mı?

Adıyaman Üniversitesi: 52

Adnan Menderes Üniversitesi: 246

Afyon Kocatepe Üniversitesi: 186

Akdeniz Üniversitesi: 103

Anadolu Üniversitesi: 493

Ankara Üniversitesi: 82

Atatürk Üniversitesi: 246

Atılım Üniversitesi: 60

Bahçeşehir Üniversitesi: 75

Balıkesir Üniversitesi: 41

Bartın Üniversitesi:104

Başkent Üniversitesi:70

Beykent Üniversitesi:122

Bilecik Üniversitesi:226

Bilkent Üniversitesi:180

Bingöl Üniversitesi: 108

Boğaziçi Üniversitesi: 108

Bozok Üniversitesi: 124

Celal Bayar Üniversitesi: 308

Cumhuriyet Üniversitesi:144

Çanakkale Üniversitesi: 164

Çankaya Üniversitesi: 60

Çankırı Karatekin Üniversitesi: 104

Çukurova Üniversitesi: 246

Dicle Üniversitesi: 41

Dokuz Eylül Üniversitesi: 252

Dumlupınar Üniversitesi: 210

Ege Üniversitesi: 216

Erciyes Üniversitesi: 206

Erzincan Üniversitesi: 104

Eskişehir Osmangazi Üniversitesi:206

Fatih Üniversitesi:120

Galatasaray Üniversitesi:21

Gazi Üniversitesi:368

Gaziantep Üniversitesi:154

Gaziosmanpaşa Üniversitesi: 186

Gediz Üniversitesi: 70

Giresun Üniversitesi: 164

Gümüşhane Üniversitesi: 154

Hacettepe Üniversitesi: 205

Harran Üniversitesi: 62

Hitit Üniversitesi: 164

Işık Üniversitesi: 195 (İİBF’ye toplu alım)

İnönü Üniversitesi: 82

İstanbul Bilgi Üniversitesi: 80

İstanbul Kültür Üniversitesi: 65

İstanbul Teknik Üniversitesi: 35

İstanbul Üniversitesi: 410

İzmir Ekonomi Üniversitesi: 115

Kadir Has Üniversitesi: 50

Kafkas Üniversitesi: 144

Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi: 196

Karadeniz Teknik Üniversitesi: 370

Karamanoğlu Mehmet Bey Üniversitesi: 246

Kırıkkale Üniversitesi: 164

Kırklareli Üniversitesi: 52

Kilis 7 Aralık Üniversitesi: 41

Kocaeli Üniversitesi: 246

Koç Üniversitesi: 101

Maltepe Üniversitesi: 62

Marmara Üniversitesi: 442

Mersin Üniversitesi: 72

Muğla Üniversitesi: 246

Mustafa Kemal Üniversitesi: 124

Nevşehir Üniversitesi: 144

Niğde Üniversitesi:103

Okan Üniversitesi: 640 (İİBF’ye toplu kabul)

Ondokuz Mayıs Üniversitesi: 52

Ordu Üniversitesi: 164

Ortadoğu Teknik Üniversitesi: 108 (Kuzey Kıbırs Kampüsü hariç)

Pamukkale Üniversitesi: 268

Sabancı Üniversitesi: 176 (Ekonomi-Siyaset Toplu Kabul)

Sakarya Üniversitesi: 176

Selçuk Üniversitesi: 246

Süleyman Demirel Üniversitesi: 246

Şırnak Üniversitesi: 41

TOBB Ekonomi ve Teknoloji Üniversitesi: 75

Trakya Üniversitesi: 154

Uludağ Üniversitesi: 410

Uşak Üniversitesi: 72

Yaşar Üniversitesi: 50

Yeditepe Üniversitesi: 70

Yıldız Teknik Üniversitesi: 206

Yüzüncü Yıl Üniversitesi: 124

Zirve Üniversitesi: 60

Zonguldak Karaelmas Üniversitesi: 206

Toplam kaç ediyor? Eğer yanlış toplamadıysam 14,090.

Peki, nedir bu sayılar? 2009 yılı için YÖK’ün belirlediği üniversitelerin iktisat bölümü kontenjanları. Hemen belirteyim, bu kontenjanlar, Türkiye’deki bütün üniversitelerin birinci ya da ikinci öğretimlerinin, Türkçe, İngilizce ya da Fransızca eğitim yapan “iktisat” ya da “ekonomi” adlı bölümlerini içeriyor. Adları iktisat ya da ekonomi olmayan, “bankacılık ve finans”, “ekonomi ve finans”, “maliye”, “ekonomi politik ve toplum felsefesi”, “Uluslararası Ticaret”, “Uluslararası Finans”, “Finans Matematiği” ya da  “İşletme-Ekonomi” gibi iktisat bölümleriyle hemen hemen aynı programa sahip bölümlerin kontenjanlarını içermiyor. Ayrıca, KKTC ve Türkiye’ye kontenjan ayıran diğer bazı komşu ülkelerin üniversitelerini listeye koymadım. Onları da ekleyince, rahatça 15,000′e ulaşıyoruz. İktisatla benzer programlara sahip, yukarda adını saydığım bölümleri de ekleyince 20,000′i bile geçiyoruz. Hatta, kontenjan sınırlaması olmayan Açıköğretim Fakültesi İktisat Bölümü’nü de eklersek, rakam kimbilir kaça çıkar?

Durum sadece iktisat da böyle değil. Örneğin, İstanbul Tıp Fakültesi’nin (Çapa) bu sene 400 öğrenci alacağını biliyor musunuz? Peki ya İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nin kontenjanının iki sene önce 400 iken bu sene 1200′e çıkarıldığını?

Evet, 2009 ÖSS sonucu, Türkiye’de toplam yaklaşık 14,000 öğrenci iktisat bölümüne girecek. Üniversitelerdeki öğretim elemanı sayıları ve fiziki imkanlar, kaliteli bir eğitim için yeterli mi, değil mi; üniversiteler bu hormonlu kontenjanlarını azaltıp eğitim kalitesini arttırmaya çalışırken, YÖK neden ısrarla devlet üniversiteleri kontenjanlarını her sene arttırır, gibi soru ve  tartışmalara hiç girmiyorum. Merak ettiğim, ülke ekonomisinin, bu kadar iktisat-ekonomi öğrencisine ihtiyacı var mıdır acaba?

Ne yazık ki, bu sorunun cevabını ben de bilmiyorum. Ama sağduyum, bu kadar iktisatçıya ihtiyaç olmadığını söylüyor.

Malum, Türkiye’de iktisat eğitimi, ne lisans ne de yüksek lisans derecelerinde, henüz istenen seviyede değil. Bu yetersizliğin nedenleri üzerine sayfalarca uzunlukta yazılar yazılabilir. Ama, benim üzerinde durmak istediğim şey, ne yapılabileceği ile ilgili. Hatta bu konuda, aslında çok da orjinal olmayan küçük bir-iki önerim olacak.

Önerim kısaca şu: Öncelikle İstanbul ve Ankara’da, belki daha sonra birden çok üniversiteye sahip İzmir’de sadece yüksek lisans eğitimi veren araştırma enstitüleri kurulması. Örneğin, İstanbul’da Boğaziçi, Koç, Sabancı, Marmara ve İstanbul Üniversiteleri biraraya gelseler ve İstanbul İktisat Enstitüsü veya benzer başka bir adla bir enstitü kursalar. Ya da Ankara’da ODTÜ, Bilkent ve Ankara Üniversitesi’nce bir Ankara İktisat Ensitüsü kurulsa. Bu enstitülerde, bu üniversitelerin öğretim görevlilerinin ortak katılımıyla yüksek lisans ve doktora programları açılsa. Ciddi bir kaynak tasarrufu ve sinerji sağlanmaz mı?

Bu yukarda da dediğim gibi, aslında çok orjinal bir öneri değil. Bir örneği, Barselona’da uygulandı ve Barselona’daki en önde gelen üç devlet üniversitesi, Pompeu Fabra, Barselona Üniversitesi ve Autonoma Üniversitesi biraraya gelerek, Barcelona Graduate School of Economics’i (BGSE) kurdular. Amsterdam’daki Tinbergen Enstitüsü ve Paris’teki Paris School of Economics ve Roma’daki Einaudi Enstitüsü de benzer mantıkla kuruldu.

Bu kurumlardan örneğin, BGSE, ekonomi ile ilgili 6 farklı yüksek lisans ve 2 tane de doktora eğitimi veriyor. Bu eğitimlere bu okulu kuran 3 farklı üniversitelerin hocaları ortak olarak katılıyor. 3 kurum bir araya geldiği ve güçlerini birleştirdiği için, okula kaynak bulmak daha kolay oluyor, okulun uluslararası itibarı artıyor ve bu sayede oldukça yüksek miktarda yabancı öğrenci de okula çekiliyor.

Benzer bir uygulama Türkiye’de de hayata geçirilemez mi? İstanbul Graduate School of Economics ya da Ankara Graduate School of Economics kurulamaz mı? Ve ek bir öneriyle, bu okulların açılmasıyla Türkiye’de daha da gelişecek olan iktisat bilimine bir de Türkiye Ekonomi Kurumu’nca kurulacak bir “Turkish Economic Review” eşlik etse?

Bu öneriler sizleri de heyecanlandırmıyor mu?