iktisadiyat

İktisattaki duruşu ve bakış açısında katılmadığım birçok nokta olsa da özgeçmişini gören herkesin takdir edeceği gibi iktisatçılığına kimsenin bir söz söyleyemeyeceği biri, Oktay Yenal. London School of Economics ve Chicago Üniversiteleri’nde eğitim görmüş, sonrasında ise İstanbul, Eruzum Atatürk, Boğaziçi, Princeton, Sussex ve Koç Üniversiteleri ile uzun yıllar Dünya Bankası’nda çalışmış bir iktisatçı.

Bu kadar güçlü ve uzun bir kariyere sahip olduğu için de haliyle, uzun meslek yaşamı boyunca epey anı ve tecrübe biriktirmiş Yenal. Kendisinin anıları da Homer Kitabevi tarafından yayınlanmış. Kitabın birinci baskısı 2005′de yayınlanmasına rağmen, utanarak söylemek gerekirse, bir iktisatçı adayı olarak ben, kitabı 2009 yazının sonunda bir kitabevi rafının arka köşelerinden birinde fark edebildim. Idefixe’de kitap tükenmiş gözüktüğü için kitabı satın alabilmeniz için aşağıdaki adresi verebilirim:

http://www.kitapturk.com/books/Kitap/51646/Iktisat_Penceremden_-_Anilar_Dusunceler.htm

Yenal, hem kariyeri boyunca ve meslek yaşamının sonlandırıp emekli olduğunda Türkiye’ye geldiğinde sık sık hayal kırıklığına uğramış. Örneğin, İş Bankası Yönetim Kurulu üyesi olduğunda, hiçbir işe yaramadan, ayda bir toplantıya katılıp maaş almayı içine sindiremediğinden istifa etmiş. Koç Üniversitesi mütevveli heyetinde çalışırken, kendi tabiriyle, “üniversitenin bir meslek okulu değil, bilimsel araştırma merkezi” olması için sergilediği gayretler boşa çıkınca bu görevinden ayrılmış. Yenal’ın hayal kırıklığı o kadar büyük ki, “İktisat Penceremden Anılar- Düşünceler” başlıklı bir iktisatçı ya da iktisatçı adayı için çok faydalı olabilecek kitabının, pek ilgi görmeyeceğini dahi düşünmüş. Kendi ifadesiyle kaçan fırsatlar diyarı olarak görmüş kendi Yazık Dünya’sını. Sözü Yenal’a bırakırsak:

“….iktisat bilim dalını sadece meslek olarak değil, fakat yaşam uğraşısı olarak seçmiş olmamdan mutluyum. Nitekim iktisatçı mesleğim bittikten sonra da iktisatçılığım sürüyor. Onun için anılarım, bilinçli ya da bilinçaltı eğilimlerle, çevremde toplumsal yaşamı iyileştirme yönünde kaçırılan fırsatları, bazen de gözlediğim toplumsal aptallıkları yansıtma çabası olarak algılanabilir. Daha iyi olabilecekken olamayan dünya idi benim Yazık Dünyam.”

Kitabın arka kapağına tanıtım yazısı yazan Zafer Toprak’ın deyişiyle “20. yüzyılın ikinci yarısını anlamak için elzem bir anı kitabı Oktay Yenal’ın penceresi”

Hem öznesi, hem de nesnesi olarak her an içinde bulunduğumuz iktisadi hayatı, hayatımızı, matematiksel formüllere indirgeyip, ekonomistlere bir istihdam alanı yaratmaktan öte kendi malzemesi insana elle tutulur bir şey veremediği Keynes sonrası çağda iktisadın idealist bir öğrencisi olmak iki ayrı yön sunuyor insanın hayatına. İlki Barış Urhan’ın da sık sık belirttiği inandığımız şeye neden inandığımızı sorgulamadan, konjoktürün çizdiği pop ekonominin yolunda akademik geleceğini oluşturmak diğeri ise iktisadı olağandışı bir bilim olarak algılayıp, önce insanı, sonra metadolojiyi daha sonra da iktisadı çalışmaya başlamaktı.

Genel dengeden, kapital teorisinden başlayıp, değerle, marjinaliteyte devam eden; tüm iktisadı üzerinde taşıyan yapı taşlarına karşın kuşkum daha önceki yazılarımda da paylaştığım üzere gün geçtikçe artmaktayken 130 yılı aşkın tarihi, methadolojosindeki heterodoksi ile kendine has terimleri ve bir o kadar da farklı ekonomik çıkarımlardan bulunmuş öğrencileriyle Avusturya İktisat Okulu, iktisada inancımı yenileyen bir bakış açısı olarak hayatıma doğdu.
Yayın hayatına yeni başlayan İktisadiyat.com’daki yazı serilerime, Viyana Ekolü olarak da bilinen bu, bir kurum olmaktan daha çok yaklaşım açısı ya da analiz sistemi bir diğer deyişle iktisat çalışma stilini sizlerle de paylaşmak için Avusturya İktisat Okulu’yla başlıyorum.

Üç kuşaktır iktisada bakış açısında, bireyin bilgisizliğini veya doğru ya da yanlış öznel hedefleri olabileceğini göz ardı eden iktisadi ortodoksi geleneğe karşı nispeten az makale ve konferansların yanısıra pek çok kitapla ve öğrencileriyle birebir derslerde çalışmalar yapan Avusturyan iktisatçılarının tarihi Carl Menger’in 1871’de yayınlanan Grundsätze der Volkswirtschaftslehre (Ekonominin Prensipleri) kitabıyla başladı. Jevon’un ve Walras’ın başını çektiği 1870’ler ‘Marjinalist Devrimi’ Carl Menger ardından Friedrich Von Weiser Eugene Von Böhm-Bawerk ile Alman Tarih Okulu’yla atışmalara devam ederken Viyana Ekolü oluşumuna başlamış, ikinci kuşağı Mises yazınlarıyla ve Schumpeter’in de kattığı zenginlikle 1930’lu yıllarda iskeletini oluşturmayı başarmıştı. Ününü Almanca konuşan ülkeler dışına Hayek’in Londraya, Mises’in ise ABD’ye gitmesiyle duyuran ekol 1970’lerde kendini yeniden bulma ve yenileme çalışmalarına gitmiş, okulun önemli özelliklerini de bu tartışmalar çizmişti.

Gelecek yazımda birinci kuşak Avusturya İktisatçıları’ndan, ‘insan davranışı’ ve ‘praxeoloji’den bahsederek Viyana Ekolü’ne giriş yapmış olacağım. Girişi okumadan üzerinde biraz düşünmeniz için Mises’in şu cümleleriyle bitiriyorum:

”The impracticability of measurement is not due to the lack of technical methods for the establishment of measure. It is due to the absence of constant relations…. Economics is not, as…positivists repeat again and again, backward because it is not “quantitative.” It is not quantitative and does not measure because there are no constants. Statistical figures referring to economic events are historical data. They tell us what happened in a nonrepeatable historical case. Physical events can be interpreted on the ground of our knowledge concerning constant relations established by experiments. Historical events are not open to such an interpretation…”

ANIL GİRİNCİ

Ekonomi’ye Viyana’dan bakabilmek için; Mises Enstitüsü’nden yayınlanan pek çok makale, e-kitap, yanısıra Avusturya Ekolü’ne ait iktisatçıların eserleri incelendiğinde Alman Tarihçi Okulu’ndan veya Cantillon’dan çok daha gerilerden, iktisadın baş harflerinden başlamak gerektiğini görürüz.

Viyana Ekolü’nün ismini alması, Carl Menger ile daha sonraki yazılarımda değineceğim Schmoller’in zamanında başını çektiği Alman Tarihçi Okulu arasındaki ‘Methodenstreit’ (metodoloji tartışması) ile sadece iktisatçıların değil tüm sosyal bilimler ile meşgul insanların hayatına doğan ‘Metadolojik Bireyselcilik’ kavramıyla başlamaktaydı fakat Avrupa’nın ortasında, skolastik düşünce geleneği ve Thomas Aquinas ardından aydınlanma çağının baş aktörleri, bilimsel yöntem feylesofları Bacon ve Descates ışığında aykırı rahip Franz Brentano’nun Viyana Üniversitesi’nde felsefe profesörlüğü zamanında Carl Menger ile yakın dostluğunun, Ekonomi’ye büyük ışık saçan bu Okul’un üzerindeki etkisi hiç de gözardı edilemeyecek kadar büyüktü. Ve ‘yöntemsel bireycilik’in (methadolojical individualizm) ve ‘özselcilik’in (subjectivism) asıl köklerini araştırmak isteyen biri belki ileriki zamanlarda daha ayrıntılı çalışmalar yapmak için benim de uygulamaya çalışacağım gibi, Richard Cantillon ve Adam Smith öncesi iktisadi düşüncede aramakla başlamalıydı işe.

Araştırmalarım ve makale taramaların ardından yalnızca Avusturya İktisat Okulu için değil, sosyal bilimlerde metodoloji hakkında bilgi sahibi olunması açısından karşılaştırmalı olarak Menger ve Mises’in fikirlerinin olumasında katkıları bulunan felsefecileri veriyorum sırayla:

Antik çağ:

Aristotales (özellikle)

Platon

Sokrates

Skolastik:

Thomas Aquinas

Deneyselcilik ve Bilimsel yöntem:

Francis Bacon

Rene Descartes

John Locke

David Hume

Ve

Franz Brentano

Son ve En Önemlileri olarak da:

Immanuel Kant

Friedrich Hegel + Alman Tarihçi Okulu

Arthur Schopenhauer

ANIL GİRİNCİ