Gerçek hayatta bireylerin kamu mallarına yaptığı katkı da, kamu mallarından faydalanma sıklığı da farklılıklar gösterir. Örneğin bir mahallede kurulmak istenen kamusal bir spor merkezi projesine o mahallede yaşayan insanlar tarafından yapılacak katkıyı düşünelim. Ve mahalleli bu projeye doğrudan, ancak anonim olarak katkı yapıyor olsun. Yani muhtarlığın önünde bir kutu var ve mahalleli katkılarını miktarını kimseye göstermeden bu kutuya atabilir. Bu durumda herkesin aynı katkıyı yapmasını zaten bekleyemeyiz. Ancak bireylerin yaptığı farklı katkı paylarını nasıl açıklayabiliriz. Bir başka deyişle, spor merkezi projesine kim 10TL, kim 1000TL yatıracaktır?Kamu malı oyunlarında bu araştırma büyük önem teşkil etmektedir. 

Hatırlayacağımız üzere standart kamu malı oyunu, bir grup üyelerinin kendilerine verilen bir miktar paranın ne kadarını kendilerine ayıracaklarını ve ne kadarını ortak projeye yatıracaklarına kararını araştırmaktaydı. Oyun sonunda ise ortak projede toplanan para belli bir sayı ile (MPCR) çarpılarak oyuncular arasında eşit olarak paylaştırılıyordu.

Ledyard (1995:143) Kamu Malı oyunlarına yatırım miktarını belirleyen unsurları 3 ana başlık altında toplamıştır:

1-      Çevre (Environment)

2-      Sistematik

3-      Dizayn değişkenleri

Bu sınıflandırmaya göre kontolü kolay olan çevresel etkenler MPCR (Mariginal Per Capita Return), oyuncu sayısı, oyun tekrarı, oyunculara verilen bilgi homojenitesi, cinsiyet, homojenlik (simetri) ve eşiklerdir (Threshold).

Sistematik değişkenlerin ise kontorlü güçtür: İnançlar, İktisat eğitimi, deneyimler, arkadaş/grup kimliği, öğrenme, fedakarlık (Altruism), doğruluk (Fairness), Çaba, Riskten kaçınma (Risk Aversion)

Dizayn Değişkenleri ise deneyde uygulanacak kurallar olabilir: Oyuncular arası iletişim, iskonto, anonimite, ahlaki ikna (Moral Suasion).

Bu değişkenler bir kamu malı oyununda oyuncuların verdiği yatırım/bağış kararlarını etkilemektedir.

Bunların dışında oyunculara verilen para miktarındaki (Endowment) heterojenite üzerine de çalışmalar mevcuttur. Anderson et al. (2004), Cherry et al. (2005), Oxoby and Spraggon (2006)‘da endowment asimetrisinin katkı miktarlarını düşürdüğü görülmüştür. Ancak Chan et al. (1996) , Buckley & Croson (2006) bu etkiyi gözlemlememiştir. (Chaudhuri: 2010)

Aynı şekilde MPCR arttıkça projeye yapılan katkı da artmaktadır. Yani kurulacak spor merkezi sporla ilgilenen kişilere daha büyük fayda sağlayacağından o kişilerin MPCR oranları yüksektir denebilir.

Oyun tekrarı da katkı oranının değişiminde önemli bir konudur. Zira tüm kamu malı oyunlarında ortak eğilim oyunun turları ilerledikçe katkıların düşmesidir. Yani oyuncular ilk turda verdikleri para miktarını örneğin onuncu tura geldiğinde vermiyorlar. Ve yavaş yavaş sıfır olan Nash Dengesine yaklaşıyorlar.

Katkılardaki bu düşüş eğilimi Andreoni (1995)’te nezaket ve kafa karışıklığı olarak açıklanmaktadır.

Andreoni bu çalışmasından 5 sene önceki çalışmasında (Andreoni: 1995) bu eğilimi “Vermenin sıcak parıltısı” (Warm glow of giving) kavramı ile açıklamıştı.

Bu çalışmadan da iki sene önce (Andreoni: 1988) Andreoni katkılardaki düşüşü “Kendini düşünen bireylerin dominant stratejiyi oynamayı öğrenmeleri ve stratejik oyunun bir karışımı olarak açıklamıştı.

Palfrey & Prisbrey (1997) ve Anderson et al. (1998) bu düşüşü farklı tiplerin kararlarındaki hatalara bağlar.

Katılımı yükseltmek içinse cezalandırma mekanizması, ahlaki ikna gibi mekanizmalar kullanılmaktadır. Özellikle cezalandırma yöntemi Kamu Malı Oyunlarında önemli yer tutmaktadır.

Ledyard’ın 1995’teki geniş çalışmasından sonra 1990’ların sonuna doğru paylaşım modelleri geliştirlmeye başlanmıştır. Bunların en önemlisi özellikle Fehr and Schmidt modelidir (Fehr&Schmidt: 1999) Fehr ve Schmidt eşitsizlikten kaçınma (Inequity Aversion) kavramlarını öne sürmüştür. Bu durumda oyuncular oyun sonunda diğer oyunculardan daha fazla kazanırsa suçluluk duygusu, daha az kazanırlarsa ise özenme/ kıskançlık hissetmektedirler.

Bolton ve Ockenfels’in modeli ise (Bolton & Ockenfels: 2000) Oyuncuların diğer oyuncuların kazançlarını önemsediklerini ve kararlarını buna göre verdiklerini söyler. Bu çalışma Adam Smith’in Moral Sentiments’ında söylediklerini kanıtlar niteliktedir:

“İnsan her ne kadar bencil farz edilse de doğasında kendisine hiçbir getirisi olmadığı halde onu başkalarının servetiyle ilgilendiren ve kendi mutluluğunu da ona göre belirlemesine sebep olan ilkeler vardır [...]”

Tamamı: How selfish soever man may be supposed, there are evidently some principles in his nature, which interest him in the fortune of others, and render their happiness necessary to him, though he derives nothing from it except the pleasure of seeing it. Of this kind is pity or compassion, the emotion which we feel for the misery of others, when we either see it, or are made to conceive it in a very lively manner. That we often derive sorrow from the sorrow of others, is a matter of fact too obvious to require any instances to prove it; for this sentiment, like all the other original passions of human nature, is by no means confined to the virtuous and humane, though they perhaps may feel it with the most exquisite sensibility. The greatest ruffian, the most hardened violator of the laws of society, is not altogether without it.

Daha da tamamı: http://www.econlib.org/library/Smith/smMS1.html

Kamu Malı Oyunlarında gelecek haftalar: Conditional Cooperation, Cezalandırma ve daha fazlası…

Not: Kaynakçayı yazmıyorum. İlgilenen arkadaşlara istediği makalenin dataylı referans bilgisini verebilirim.

Not 2: Ancak şu kaynaklar ayrıca önemli:

Ledyard, J., 1995. Public Goods: a survey of experimental research. In: Kagel, J., Roth, A. (Eds.), Handbook of Experimental Economics. Princeton University Press, Princeton.

Chaudhuri, Ananish, 2010. Sustaining Cooperation in Laboratory Public Goods Experiments: a Selective Survey of the Literature. Experimental Economics Vol. 14, Number 1, pp. 47-83.

Yani:

Katkı miktarı: C ( 0 ≤ C ≤ w)

Bir oyuncunun toplam kazancı [ w - C] + [ ( ∑ Cn . x ) / n ]

Örneğin: n=4 w=10 x=2 olduğu bir durumda eğer katkılar (c1,c2,c3,c4) (5,0,10,7) şeklindeyse oyuncuların kazançları şu şekilde olacaktır:

[ 10 - 5] + [ ( 22 . 2 ) / 4 ]

[ 10 - 0] + [ ( 22 . 2 ) / 4 ]

[ 10 - 10] + [ ( 22 . 2 ) / 4 ]

[ 10 - 7] + [ ( 22 . 2 ) / 4 ]

P={16,21,11,14}

Eğer tüm oyuncular parasının hepsini gönderseydi her oyuncu 20 birim, eğer hiçbir oyuncu herhangi bir katkı yapmasaydı her oyuncu 10 br kazanacaktı :

[ 10 – 10 ] + [ ( 40 . 2 ) / 4 ]=20

[ 10 – 0 ] + [ ( 0 . 2 ) / 4 ]= 10

Örnekteki rakamları incelediğimizde en yüksek kazancı elde edenin free rider (tereffücü – bedavacı) olduğunu, en az kazananın ise en yüksek katkıyı yapan oyuncu olduğu görülür. Ancak eğer herkes yüksek katkıda bulunursa herkesin kazancı artacaktır.

Bu durumda PGG’de ortak hesaba katkı yapmak mantıksız mıdır?

Tahmin edileceği üzere bu oyunda da Nash dengesi katkının sıfır olduğu durumdur (C=0). Ancak zaten deneysel iktisadı ilginç yapan şey de insanların normalde kararlarını Nash dengesine göre vermediğidir. Örneğimizde eğer herkes parasının tümünü gönderirse herkesin neredeyse bu oyundaki free rider kadar (20’ye 21) çok kazanacağı ortadadır.

One shot oyunlarda genelde katkının yüksek olduğu, ancak oyun tekrarlarında katılımının düştüğü PGG’nin bilinen bir sonucudur. Yani oyuncular oyun tekrar ettikçe işbirliğinden free rider’lığa doğru geçmektedirler.

Bu dönüşümün sebebi kendi başına bir araştırma konusudur. Bunun sebebi iyi niyete de bağlanmıştır, kafa karışıklığına da, yanlış kararlara da. Daha detaylı bilgi için: (Andreoni: 1990, 1995, 1988, Andreoni and Croson: 2008, Palfrey and Prisbrey: 1997)

PGG hakkında Chaudhuri’nin makalesinde de, okuduğum birçok farklı PGG makalesinde de önemli bir kaynak olarak gösterilen The Handbook of Experimental Economics (Kagel and Roth: 1995) kitabının ikinci bölümünde John O. Ledyard PGG literatüründeki 1995 yılına kadar olan gelişmeleri incelemiştir.

PGG’lerle aynen devam

-

Hazır Chaudhuri ile Yeni Zelanda’ya gitmişken Canterbury Üniversitesinden John Fountain’e uğramadan dönmeyelim. Kendisi Quarterly Journal of Economics’te de Econometrica’da da yayınları olan Stanford’tan doktoralı şeker bir adamdır. (Big Cat)

Çok interaktif ders işliyor. Oyun Teorisi derslerini videolu mideolu, worksheetli, handout’lu, dersi bire bir alıyormuşçasına takip edebilirsiniz:

Sitesi: (week’i tıklaya tıklaya, hem eğlenerek, hem öğrenerek)

http://www.econ.canterbury.ac.nz/personal_pages/john_fountain/econ223home.html

Okulun video sitesi: (resmen TiViBU)

http://uctv.canterbury.ac.nz/modules/journal/journalview.php?space_key=4&module_key=188&journal_user_key=8

–

Bu arada kimi arkadaşlar Granada birinci lige çıkmış diyor. Onlara cevabı rakamlarla vereyim. Ligin en pahalı maçı Real Madrid-Barcelona: 375 öyRu. İkinci en pahalısı da Granada-Barcelona 350 Ovra. Neye yaradı 1. Lig?

Granada-Atletico Madrid maçını bekliyordum ki şehrin yegane Türk’ü olarak Arda’yı çaya davet edeyim, biletlerin 120 eyRA olduğunu öğrendim. Ülkenin en pahalı maçları burada vatandaş. Artık Arda kendi çaydanlığını getirsin, ne yapayım?

Chaudhuri, Ananish. “Sustaining Cooperation in Laboratory Public Goods Experiments: A Selective Survey of the Literature”, Experimental Economics, Volume 14, Number 1, 2010, 47-83.

Kagel J., Roth A., Handbook of Experimental Economics, Princeton, Princeton University Press, 1995.

Princeton’dan Harvard’a, MIT’den Yale’e kadar on üniversitenin yirmiden fazla konudaki derslerine çevrimiçi olarak ulaşmak mümkün. Ekonomi alanında ise şimdilik sadece dokuz başlık var. Ama burada bizim (ve özellikle oyun teorisiyle ilgilenen izleyicilerimiz) için sevindirici olan dokuz dersten ikisinin Game Theory başlığını taşıyor olması.

İlk ders Yale Üniversitesi’nden Benjamin Polak tarafından verilmiş. Yirmidört derslik videoları izlemek için buraya tıklayabilirsiniz.

İkinci Oyun Teorisi dersini ise UCLA’dan “Politics, Strategy, and Game Theory” başlığı ile Kathleen Bawn veriyor. Ondokuz derste toplanmış dersi izlemek için ise buraya tıklamanız yeterli.

Yeni Bir Kitap: George A. Akerlof & Robert J. Shiller, Hayvansal Güdüler, Scala Yayınevi  

Keyifli Seyirler, Keyifli Okumalar…

Birincisi Adres Yayınlarından çıktı. Mark Skousen’a ait. Orjinal adı “Economic Logic“. Türkçe baskısının adı ise Mikro İktisat olarak tercih edilmiş. Özellikle iktisat bölümünde okuyan öğrencileri ilgilendiren tavsiyelerin yer aldığı bölümü (s.329-339) keyifle okudum. Bu kitap, birazdan bahsedeceğim diğer kitap gibi gerçek hayattan örneklerle-sorularla süslenmiş. İşte bir tanesi:

“Mutfakta masanın üstünde bir kutu kurabiye var; fakat kimse onları yemiyor. Bu sınırsız insan istekleri evrensel prensibini ihlâl eder mi?”

İkinci okuma önerisi ise Palme Yayınları tarafından Türkçeleştirilmiş olan Mikro İktisat. Nobel ödüllü iktisatçı Paul Krugman ve Princeton Üniversitesi iktisatçılarından Robin Wells tarafından kaleme alınmış. Benzer şekilde gerçek hayattan ve Amerikan iktisadi yaşantısından örneklerle zenginleştirilmiş kitap, özellikle lisans düzeyinde Türkçe literatür için önemli bir katkı sağlamış gibi gözüküyor. ‘Tuzaklar’, ‘Uygulamada İktisat’ ve ‘Araştırıcı Zihinler İçin’ gibi bölümlerin kitabın yararlılığını arttırdığı kanısındayım. 

Oyun teorisi ile ilgili (en azından benim bildiğim ve takip ettiğim kadarıyla)  ilk Türkçe kitap Yıldız Teknik Üniversitesi, İktisat bölümü hocalarından Doç. Dr. Ensar YILMAZ tarafından kaleme alınmış: “Oyun Teorisi“. “Soyutlama, analitik derinlik ve istenilen teknik formasyon açısından kitaplarda karşılaşılan genel bir problem, öğrencilerin tek aşamada her şeyi anlamalarının istenmesidir. Bu tehlikenin farkında olduğumdan, kitapta orta ve ileri düzey anlatımı birleştirmeyi, seçilen bolca örnek ve uygulamayla bu düzey geçişkenliğini sağlamayı amaçladım. Bu, aynı zamanda teori ile reel olan arasındaki bağın kopmamasına yardımcı olmaktadır.” diyen hocamızın ilgili alanda, önemli olan bir açığı kapatmış olduğunu düşünüyorum. Kitap Literatür Yayıncılık tarafından basılmış.

Oyun teorisi ile ilgili olarak Türkçe literatüre Sabancı Üniversitesi yayınları tarafından kazandırılmış olan bir diğer kitap, alanla ilgili çok kimsenin tanıdığı İki isme ait: Aninash K. Dixit ve Barry J. Nalebuff. Eserleri:  Stratejik Düşünme: İş, Politika ve Günlük Yaşamın Rekabetçi Yanı.  Yakın zamanda kaybettiğimiz ünlü iktisatçı Paul Samuelson‘un bu kitaba ilişkin yorumu şu:  

“Modern çağda bir aydın olmak için oyun teorisi hakkında genel bir anlayışa sahip olmanız gerekir. Dixit ve Nalebuff çözümün anahtarını veriyorlar. Stratejik Düşünme ‘den yararlanacak ve kitabı seveceksiniz.”

 Keyifli Okumalar…

.

1. Behavioural and Experimental Economics ( Ernst Fehr / University of Zurich): Alan hakkinda izlenebilecek en iyi (zaten kac tane var ki?) sunum. Ernst Fehr icin alanin yasayan en iyi 5 uzmanindan birisidir dersek herhalde mubalaga etmis olmayiz.

2. Responsibility and Fairness (Alexander Cappelen and Bertil Tungodden / Norwegian School of Economics): Son yillarda bu konudaki calismalari ile deneysel iktisatcilar arasinda taninmaya baslandilar. 

3. Topics in Experimental and Behavioral Economics ( Arno M. Riedl / University of Maastricht): Maastricht Universitesi’nde deneysel iktisat uzerine calisan grubun basinda bulunuyor. Gecen sene baslattigi noroekonomi programiyla da ilgileri uzerine cekmisti. 

4. John Nash, A Beautiful Mind and Game Theory (Ariel Rubinstein / New-York University & Tel Aviv University): Kendisini sadece bir kez ve o da noroekonomi konusundaki calismasinin sunumunda dinleme sansim olmustu. Sunum yapanlara sordugu sorulari duyduktan sonra sunum yapmadigim icin kendimi sansli hissetmistim Kendisi bu sunumunu 2004 yilinda Sabanci Universitesi’nde de yapmis.

5. Market Failure and Market Design ( Al Roth / Harvard University): GoogleTech sohbetleri cercevesinde yapilmis bir sunum. Kendisinin oyun teorisi, deneysel iktisat ve piyasa tasarimi konusundaki internet sitesinin herkesin basucu kaynagi niteliginde oldugunu da belirtelim.

6. Neuroeconomics: How Can It Help Us Understand Exchange Systems? (Vernon Smith / Chapman University): Deneysel iktisat’in Nobel Odulu sahibi iktisatcisindan kacirilmayacak bir sunum. Biraz “gazete promosyonu” gibi oldu ama; idare edin artik
Bir kucuk de not verelim; V.Smith, Chapman’a gecmeden once yillarca George Mason’da calisti ama ne olduysa(!) 2 sene once adi sani duyulmamis Chapman’a transfer oldu. Herhalde emeklilik gunlerini yasiyor

7. Neuroeconomics (Drazen Prelec / MIT): Daha once de sayfamiza yer alan, noroekonomi konusunda MIT’de ders veren D.Prelec’ten eglenceli bir sunum.

8. Constructivist and Ecological Rationality in Economics (Vernon Smith / Chapman University): Smith’in ayni konulu kitabi da raflarda yerini almis durumda.

*** bonus: Charles R. Plott’u merak edenler suradaki 1,5dk’lik roportajina bakabilirler. Turkiye’den erisim engellendigi icin Basbakanimizin belirttigi gibi “ben girebiliyorum” demek istiyorsaniz once www.ktunnel.com adresine girip, youtube’u acin ve sonrasinda arama kismina “Charles R.Plott” yazarak aratin. Ilk sirada cikacak olan “Dr Charles R Plott – Victorian Climate Change Summit“, aradigimiz roportaj. Kendisinin bu konudaki calismasi da acik artirma teorisi ile ilgilenenler icin guzel bir uygulama ornegi sunuyor.

Gonullerin Cikmazi Nedir?
Bu alandaki ilk yayin aslinda sosyal psikoloji`den gelmesine ragmen kullanilan etiket farkli idi: Bystander Effect. Bunu, acikcasi, nasil Turkceye cevirmemiz gerektiginden emin olmadigim icin gecici olarak “gorgu taniklari etkisi” diyecegim. Cunku teori bir acil yardim aninda artan gorgu taniklarina (bystanders) paralel olarak herbir gorgu taniginin yardim etme olasiliginin dustugunu belirtiyor. Gonullulerin cikmazi ise bu konunun, teorik gerekcelerle seyreltilmis oyun-teorik bir versiyonu oluyor.
Gonullulerin cikmazinin en basit hali 2 oyunclu ve 2 stratejili bir oyundur. Oyunculardan en az birisinin belli bir bedeli odemeye razi olmasi halinde iki oyuncunun da istifade edebilecegi ortak bir “fayda” yaratilmasinin mumkun oldugu en basit oyuna literaturde “gonullulerin cikmazi” deniliyor. Eger bu olursa gonullu olan, gonulsuzden (free-rider) daha fazla fayda elde ediyor. Lakin iki kisiden hicbirisi gonullu olmazsa o zaman herkesin faydasi sifir oluyor. Iste bu noktada oyunun gonullulerin cikmazi adini almasini aciklayan soruyla karsilasiyoruz:
- Kim ve hangi sebeplerle gonullu olur?

Oyun Teorik Cozumleme
Asagidaki matris 2*2 dizaynli en basit versiyonu gosteriyor. Oyun homojen ve tam bilgiye sahip oyuncularla, es-zamanli (simultaneous) oynanan bir oyundur.
(Oyun teorisine asina olmayanlarin oncelikle suraya bakmasinda fayda var.)

c = gonullu olmanin bedeli.
b = en az bir kisinin bedeli (c) odemesi karsiliginda ortaya cikacak fayda.
(b-c) = gonullunun net faydasi.
V = gonullu olmak
NV= gonullu olmamak
p = karisik strateji (mixed strategy) icin kullanilan olasilik degeri.

Cozum:
Oyunda sari ile boyanmis olan yerler iki adet pur Nash Dengesi`ni gosteriyor. Bunlarin disinda olasiliklar uzerinden de -oyun simetrik oldugu icin- tek bir denge noktasina olasilabiliniyor. Gerekli matematiksel islemler yapildiktan sonra cikan formulde p degeri suna esit:

Her bir oyuncunun yardim etme olasiligi; bu yardimdan elde edilecek faydaya ve o faydanin ortaya cikartilmasi icin odenmesi gereken bedele baglidir.

N-Oyunculu Versiyonu
Farkindaysaniz iki kisilik oyunda basta belirttigim tanima uyan bir formul cikmiyor. Bu sebeple oyunun -oyuncu sayisina duyarli- versiyonunun da cozumunu vermemizde fayda var:

Yukarida gozuken esitligi, oyunun N sayidaki oyunculu halinin -olasiliklar uzerinden karisik dengenin- cozulmesinden elde edebilirsiniz. Bu sayede basta da verdigimiz su tanima ulasabiliyoruz:
“Oyuncu sayisi arttikca her bir oyuncunun gonulluluk olasiligi da duser.”

Neden?
Latane and Darley, 1968`deki makalelerinde bunun sebebinin “sorumlulugun dagilmasi (bolunmesi)” (diffusion of responsibilty) olarak aciklamislardir. Ornegin sadece sizin oldugunuz bir ortamda herhangi birinin yardim ihtiyacina vereceginiz tepki, yuz kisilik bir grubun icerisinde vereceginiz tepkiden cok ama cok dusuk olacaktir. Cunku boylesi bir kalabalik icerisinde insanlarin genellikle dusunecegi ilk sey sorumlulugun digerlerinde oldugudur.

Deneysel Iktisat Boyutu
Bu alanda laboratuar kosullarindaki tek calisma Goeere ve Holt (2005) tarafindan yapilmis. Onlarin calismasinin yukaridaki teorik ornekten tek farki hickimsenin gonullu olmamasi durumunda dahi herkesin bedele (c) esit bir miktari kazanabilmesi. Yani yukaridaki matriste sifir olan yerelere g adinda bir degisken koymuslar ve c / (b-g) kosulu saglandigi surece formulun isleyecegini soylemislerdir.
Iste meselenin de dugumlendigi nokta burasi. Cunku benim dusumceme gore bu tarz bir deneyin deneysel iktisat ile yapilmasi uygun degil. Bunu acikladigim (ya da aciklamak icin cabaladigim) toplantimizda danismanimla vardigim karar sonucu tezimi, deneysel iktisat uzerinden degil de sosyal psikoloji ve oyun teorisi uzerinden yazmaya karar verdim, vermek zorunda birakildim. Zira deneysel iktisatla ilgili bir elestiriyi -henuz- deneysel iktisatci birisiyle makale yazarak yapmak mumkun degilmis : -)
Bana gore deney laboratuarina para kazanacaklarini bilerek gelen deneklerin verecekleri tepkiler ile acil durum aninda verilecek “olagan” tepkiler arasinda onemli farklar vardir. Bu sebeple gonullulerin cikmazindaki (0,0) olan hickimsenin gonullu olmamasi kosulunda herkesin laboratuari sifir para ile terk edecegi bir durumu engellemek icin, teorinin acik yanlarini kullanarak, sifir yerine pozitif bir deger koymak sagliksiz sonuclar alinmasina sebep olacaktir.
Tabi bunu dediginiz zaman, oyunun kurallari geregi, sizin de bir teoriniz olmasi gerekiyor.

Onu da tezimde okuyacaksiniz umarim…

U.Baris URHAN

Volunteer`s dilemma”nin tam karsiligi gonullulerin cikmazi olsa da “gonulluluk cikmazi” karsiliginin daha guzel bir ifade olacagini dusunuyorum. Ne dersiniz?

İktisatçıların birkaç yıldır ilgiyle takip ettiği alanlardan birisi olan nöroekonomi mikro ölçekteki deneysel pazarlık oyunlarının birçoğunun nörolojik temellerine ışık tutmakta.
Son yıllarda yapılmış önemli çalışmalardan bir tanesi de “Oxytocin Increases Generosity in Humans” adıyla şurada yayınlandı. Yazarlardan özellikle Paul J.Zak Cleramont Üniversitesi’ndeki çalışmaları ile adını bir hayli duyurmuştu.

Çalışma deneklerin yarısına oksitosin yarısına da etkisiz bir sıvının verilmesini takiben ültimatom ve diktatör oyunlarındaki davranışlarının incelenmesi üzerine kurulmuş.

Ültimatom oyununda iki kişiden birisine belli bir miktar para verilir ve karşısındaki oyuncuya istediği bir miktarı vermesi istenir. Eğer karşı taraf bu miktarı beğenmez ve reddederse iki taraf da hiçbir şey alamazken kabul etmesi durumunda teklif edilen miktarın, teklifi yapan de kalan miktarın sahibi olur.
Diktatör oyununda bunun tersine karşı taraftaki oyuncunun bir seçim şansı yoktur. Dolayısıyle birinci oyuncu ne kadar isterse o kadarını verir ve oyun sonlanır.

Sonuçlara göre ültimatom oyununda oksitosin ile “motive” edilmiş denekler diğerlerine göre %80 cömertler. Ne yazık ki aynı cömertlik diktatör oyunlarında gözlenememiş. Bu da gösteriyor ki oksitosin ancak karşı taraftan bir cezalandırma riski algılandığı zaman etkili olabiliyor.

Konuyla ilgilenenler bu alandaki ilk nöroekonomi çalışması olan şu yayına da baksalar fena olmaz. Bunlarla yetinmeyip daha da fazla nörolojik ayrıntı isteyenler şu teze de bir bakmalılar.

Ü.Barış URHAN

“How big is the smallest fish in the pond?
You catch one hundred fishes, all of which are
greater than six inches. Does this evidence
support the hypothesis that no fish in the pond
is much less than six inches long?
Not if your net can’t catch smaller fish.

Knowledge about limitations of your data collection
process affects what inferences you can draw from the data.”
Nick Bostrom

Almost all undergraduate students have some difficulties to understand the principles of game theory on the first hand and even if they understand there is always a big ‘question mark’ whether human decisions and interactions occur in the same way game theory predicts. There is no sharp answer to this question simply saying ‘no’ or ‘yes’. But many researchers showed that human decisions in a strategic manner have been effected by many variables which also lead them to give decisions closer to the theoretical predictions of game theory.

Experimental economics is one of the well established way to test the game theoretical predictions with human subjects.

Aim of this paper is to analyse the guessing games, also the well known name p-beauty contest games, by the results of experimental studies.

First chapter will give a theoretical approach to the guessing game and also will give the game theoretical solution of the well known “basic” guessing game as an example.
Second chapter will focus on the experimental studies with their contributions and critiques to the theory.
Third and the last chapter will be a discussion chapter mainly for the next generation experiments and for new ideas which can improve the structure and lead other researchers to think further on it.

—-

Bu işe birkaç makale ile başlamışken; hem konunun hoşuma gitmesi ve hem de 3. bölüm için düşündüğüm fikirlerin hayata geçirilip geçirilmediği konusunda emin olmak için literatürün tamamına hakim olmam gerektiğine karar verdim ve karşıma aşağıdaki liste çıktı. Bu listeye, konuyla doğrudan ilişkili olmadığı için Costa Gomes’in çalışması eklenmemiştir. Yine Morone’nin aynı seriden 17 numaralı çalışma metni de benzer gerekçelerle dışarıda tutulmuştur.

Tahmin Oyunları – Makale ve Çalışma Metinleri dahil bir liste;
——————————————————————————

Camerer, Colin F., Behavioral Game Theory, Princeton University Press, 2003

Chou, Eileen, McConnell, Margaret, Nagel, Rosemarie and Plott, Charles R., “The Control of Game Form Recognition in Experiment: Understanding Dominant Strategy Failures in a Simple Two Person ’Guessing’ Game”, Cal-Tech Social Science Working Papers, August 2007

Duffy, John and Nagel, Rosemarie, “On the robustness of behaviour in experimental ‘beauty contest’ games”, The Economic Journal, Vol. 107, November 1997

Grosskopf, Brit and Nagel, Rosemarie, “The Two-Person Beauty Contest”, Games and Economic Behavior, forthcoming

Guth, Werner, Kocher, Martin and Sutte, Matthias, “Experimental ‘beauty contests’ with homogeneous and heterogeneous players and with interior and boundary equilibria”, Economics Letters, Vol. 74, 2002

Ho, Teck, Camerer, Colin and Keith, Weigelt, “Iterated Dominance and Iterated Best Response in Experimental ‘P-Beauty-contests’.” American Economic Review, Vol. 88,1998

Kachelmeier, J.Steven and Shehata, Mohamed, “Culture and Competition: A Laboratory Market Comparison Between China and the West”,Journal of Economic Behaviour and Organization, Vol. 19, 1992

Kocher, Martin G. and Sutter, Matthias, “Time is money—Time pressure, incentives,and the quality of decision-making”, Journal of Economic Behavior and Organization, Vol. 61, 2006

Kocher, Martin, Strauß, Sabine and Sutter, Matthias, “Individual or team decision-making—Causes and consequences of self-selection”, Games and Economic Behavior, Vol. 56, 2006

Kocher, Martin, Sutter, Matthias and Wakolbinger, Florian, “The impact of naive advice and observational learning in beauty-contest games”, Tinbergen Institute Discussion Paper, January 24, 2007

Kovac, Eugen, Ortmann, Andreas and Vojtek, Martin, “Comparing Guessing Games with Homogeneous and Heterogeneous Players: Experimental Results and a CH Explanation”, Economics Institute of the Czech Academy of Sciences Working Paper, March 2007

Morone, Andrea and Morone, Piergiuseppe, “Guessing Games and People Behaviours: What Can We Learn?” , S.E.R.I.E.S. Working Paper No:15, 2006

Moulin, H., Game Theory For Social Sciences. New York Press, New York, 1986

Nagel, Rosemarie, “Unraveling in guessing games: an experimental study”, American Economic Review, Vol.85, 1995

Nagel, R., “A survey on experimental beauty contest games: bounded rationality and learning”. In: Budescu, D., Erev, I.,Zwick, R. (Eds.), Games and human behavior: Essays in honor of Amnon Rapoport. Lawrence Erlbaum, Hillsdale NJ, 1999

Nagel, Rosemarie, Bosch-Domènech, Antoni, Satorra Albert and García-Montalvo, Jose, “One, Two, (Three), Infinity: Newspaper and Lab Beauty-Contest Experiments”, Working paper, Universitat Pompeu Fabra, Barcelona, 2001

Ohtsubo, Yohsuke and Rapoport, Amnon,”Depth of reasoning in strategic form games”, The Journal of Socio-Economics, Vol. 35, 2006

Sbriglia, Patrizia, “Revealing the Depth of Reasoning in p-Beauty Contest Games”, December 2004. Available at SSRN: http://ssrn.com/abstract=656586

Slonim, R. L., “Competing Against Experienced and Inexperienced Players”, Experimental Economics, Vol. 8, 2005

Stahl, Dale O., “Boundedly Rational Rule Learning in a Guessing Game”, Games and Eonomic Behaviour, Vol. 16, 1996

Sutter, Matthias, “Are Four Heads Better than Two? An Experimental Beauty -Contest Game with Teams of Different Size”, Economics Letters, Vol. 88, 2005

Tyran, Jean-Robert, Unpublished Lecure Notes, MA Course – Behavioral and Experimental Economics, Fall 2006.

Weber, Roberto A.,”Learning with no feedback in a competitive guessing game”, Games and Economic Behavior, Vol. 44, 2003

Bu yazi dizisi ozellikle, 2002 yilinda Vernon L. Smith`in ve Daniel Kahneman`in Nobel Ekonomi Odulu`nu  paylasmalari ile dikkatleri bir kez daha uzerine ceken Deneysel ve Davranissal Iktisat (DDI) uzerine olacak.

Isminden de anlasilacagi gibi bu alan 2 temel ayak uzerine oturuyor. Bunlar; “psikoloji” ve “ekonomi”. Zaten nobel odulunde de bu sekilde bir paylasima gidildigini gorebiliriz zira Daniel Kahneman hayatinda hicbir iktisat dersi almadigi halde nobel odulunu “ekonomi” alaninda almistir.

Peki Nedir Bu Deneysel Iktisat? Ne Ile Ilgilenir?

Konuya bir giris olmasi icin sevgili Homo Economicus`un en onemli 2 ozelligini hatirlayalim;

- Perfect rationality [1]

- Strict self-interest

Buradan hareketle ana amacimizin “toplamda insan davranislarinin aciklanmasi oldugunu” belirterek “bounded ratonality” [2] nin tanimina bakalim;

“The rationality assumption consists of two components: first, individuals are assumed to form, on average, correct beliefs about events in their environment

and about other people’s behavior; second, given their beliefs, individuals choose those actions that best satisfy their preferences. If individuals exhibit, however, systematically biased beliefs about external events or other people’s behavior or if they systematically deviate from the action that best satisfies their preferences, we speak of bounded rationality.” (Camererand Fehr Science 2006: 47)

Ve tercihlerle ilgili tanimlayla devam edelim;

“Preferences are considered to be self-regarding if an individual does not care per se for the outcomes and behaviors of other individuals. … a self-regarding person neither likes nor dislikes others’ outcomes or behaviors as long as they do not affect his or her economic well-being. In contrast, people with other-regarding preferences value per se the outcomes or behaviors of other persons either positively or negatively.” (Camererand Fehr Science 2006: 48)

Klasik ekonomik kabul bireysel bazdaki irrasyonalitenin toplamda etkisiz oldugunu kabul etmekte. Peki oyle mi?

Iste bu notkada DDI devreye giriyor ve su iddiali acilimla amacini acikliyor;

“Make key assumptions of economics more realistic to make economic analysis more

powerful!”

Sunu rahatlikla soyleyebilirz ki; belki ilk zamanlarinda bir nevi “teori avcisi” olarak calisdiysa da, DDI geldigi nokta itibariyle teori de uretmektedir.

-) Ilk dalga olarak da dile getirebilecegimiz DDI surecinde, bireysel karar vermedeki bircok sapma gozlenmistir.

-) Ikinci dalga bu sapmalarin iktisadi iliskilerdeki oneminin ne oldugunu ve bu sapmanin arkasindaki kurumsal motifleri inceleme konusu yapmistir.

-) Ucuncu ve icinde bulundugumuz dalga icin ise politika uygulamalari ile ilgilenmektedir diyebiliriz.

Bu surecte calisma yapabilmenin tek yolu ise “kontrollu deneyler”dir. Dogru duydunuz, artik iktisatcilarin da beyaz onlukleri var! Tabi ki buna alisilmasi biraz zaman almisti;

… Economists (unfortunately )… cannot perform the controlled experiments of chemists or biologists because they cannot easily control other important factors. Like astronomers or meteorologists, they generally must be content largely to observe.” Samuelson and Nordhaus(1985:
Yukaridaki alintinin diger baskilardan cikartildigini soylersem yazarlarin DDI konusunda ne kadar hassas olduklarini anlayabilirsiniz sanirim

Deneysel Iktisatin Avantajlari Nelerdir?

Deneysel iktisadin belki de en onemli ozelliklerinden bir tanesi ihtiyac duydugunuz veriyi, tamamen sizin denetiminizdeki bir “dunya”dan, insanlarin denek olarak kullanilmasi ile elde edebilenizdir. Veri toplama sureci icin su ornege[3] bakabiliriz;

Happenstance Data: Kontrol disi surecten elde edilen veriler.

Experimental Data: Kontrollu surecten elde edilen veriler.

Tum bu aciklamalardan sonra iktisadi bir deney icin sunu soyleyebiliriz;

“In an economic experiment, we observe the behavior of real people who are motivated by real economic incentives, and this behavior is observed under controlled conditions.” [4]

Yazimizin ilk bolumunu burada noktalayalim. Farkindayim; biraz karisik ve belki de duzensiz bir yazi oldu. Ama bu yaziyi isinma turlarinin baslangici olarak alir ve Vernon L. Smith ile yapilan su roportajida okursaniz sanirim bir sonraki yazimiza daha hazirlikli gelmis olursunuz.

Gelecek yazimizda bir deneyin nasil yapildigini stratejik bir oyun olan “Guessing Game” ornegi ile aciklayacagim.

Eger, “Ben merak ederim! Soyle guzel bir yazi olsa da okusam” diyenlerdenseniz Wiki tam size gore. Buyrun!

Burada yazilanlara hayret ediyor ve “Kim bilir 10 yil sonra neler olur?” diye aklinizdan geciriyorsaniz suraya bakmanizi oneriyorum.

“Bence normal seyler bunlar ama kim bu akademisyenler?” diyorsaniz, o zaman su makale tam sizin damak zevkinize gore!..

U. Baris Urhan

—

[1] Kavramlarin bircogu, ceviri surecinden kaynaklanabilecek anlam kaymalarini gidermek uzere “ingilizce” olarak kullanilmisitr. Her ne kadar yazar Turkce konusunda hassas olsa da calismanin anlasilabilir olmasi kaygisi boyle bir uygulamayi gerekli kilmistir.

[2]Bu konuda “modelleme” boyutuyla ilgili daha detayli bilgi icin bkz.;

[3]Ariel Rubinstein, Modelling Bounded Rationality, Zeuthen Lecture Book Series, MIT Press, 1998 ( Amazon.com http://www.amazon.com/Modeling-Bounded-Rationality-Zeuthen-Lecture/dp/0262181878 )

[4] Jean-Robert Tyran, Behavioral and Experimental Economics, Msc course, University of Copenhagen – Department of Economics, autumn 2006.

Söz verdiğimiz gibi yazımızın ikinci kısmında tahmin oyunundan bahsedeceğiz. Literatürdeki adı “guessing game” ya da “p-beauty contest game” olarak geçen bu oyun adını Keynes’in Genel Teori kitabındaki şu benzetmesinden almaktadır;

“…professional investment may be likened to those newspaper competitions in which the competitors have to pick out the six prettiest faces from a hundred photographs, the prize being awarded to the competitor whose choice most nearly corresponds to the average preferences of the competitors as a whole; so that each competitor has to pick, not those faces which he himself finds prettiest, but those which he thinks likeliest to catch the fancy of the other competitors, all of whom are looking at the problem from the same point of view. It is not a case of choosing those which, to the best of one’s judgment, are really the prettiest, nor even those which average opinion genuinely thinks the prettiest. We have reached the third degree where we devote our intelligences to anticipating what average opinion expects the average opinion to be. And there are some, I believe, who practise the fourth, fifth and higher degrees.”

Oyun, deneysel iktisatta bu zamana kadar birçok farklı hipotezi test etmek için kullanılmış popüler bir oyundur.
Oyunun asıl amacı insanların belli bir topluluk içerisindeki stratejik karar verme sürecinde ne ölçüde ve derinlikte tahmin yapabildiğini; diğer insanların karar süreçlerini ne derinlikte tahmin edip ona göre bir strateji ile karar verebildiklerini incelemektedir.Konuyla ilgili, deneysel iktisat hakkında hiçbir fikri olmayanların da anlayabileceği detaylı bir çalışma üzerinde çalışmaktayım. Sanırım 1 hafta içerisinde onu da sizlerle paylaşabilirim. Şu aşamada kısaca oyundan ve belli başlı sonuçlarından bahsedeceğim.

Oyunun en basit formunda 2 veya 2′den fazla denek, [0,100] aralığından birer sayı seçerler. Bu sayıların ortalaması daha önceden belirtilen bir katsayı ile çarpılır ve sonuçta çıkan sayıya en yakın sayıyı tahmin eden ödülü kazanır. Diğerlerine de bir sonraki turu beklemek kalır

Örnek;
Oyunumuz [0,100] arasında seçilecek sayıların ortalamasının 2/3 ile çarpımına en yakın sayıyı tutanın kazanacağı bir oyun olsun.
Ali, Ayşe ve Hasan sırasıyla 24,36,68 sayılarını seçmiş olsunlar. Bakalım sonuç ne olacak?

Hedef Sayı = [ (24+36+68) /3 ] * 2/3
H.S. = 28.4

Kazanan, en yakın sayıyı yani 24′ü seçen Ali’dir.

Oyun teorisinin çözümü böyle bir oyunda “zayıf tercihlerin baskın tercihler tarafından elimine edilmesi (iterated elimination of weakly dominated strategies -IESDS-)” kuralına göre sıfırın rasyonel bireyin çözümü olacağı ve bu sonuca gidilene kadar sonsuz sayıda eliminasyon yapılacağı yönündedir. Oysa yapılan deneyler bu sürecin oyun teorisinin söylediği gibi sonsuz sayıda olmak yerine 2 ya da 3. dereceden bir eliminasyon düzeyinde olduğunu ve sıfırın da neredeyse hiç seçilmediğini göstermektedir. Ayrıca rasyonalitenin yerine özellikle kısıtlı rasyonelliğin (bounded rationality) daha açıklayıcı olduğu sonucuna varılmıştır.

Bu oyunlardaki ilginçliklerden bir tanesi örnek oyunda olduğu gibi insanların 66′nın üzerinde sayılar seçmesi. Bunun, ortalamayı yükseltmek dışında hiçbir anlamı yoktur. Çünkü;

Eğer herkes en yüksek sayı olan 100′ü seçseydi;

H.S. = [ (100+100+100)/3 ] * 2/3
H.S. = 66.6

olurdu. Çünkü 66.6′nın üzerindeki her sayı, altındaki sayılar tarafından baskın tercih olarak elimine edilmiştir. Öyleyse Hasan neden 68′i seçmiştir?

- Oyunu mu anlamadı?
- Oyunu ciddiye mi almadı? (Ama yüksek miktarda para kazanabilirdi bu deneyde.)
- Hesap yapabilecek kabiliyeti mi yoktu?
- Yanlış mı hesapladı?

… vb. birçok sorunun cevabını vermeye ve insan davranışlarını anlamaya çalışıyor deneysel iktisat.

Tahmin oyunları konusunda şu anda 18 tane deneysel makale hakemli dergilerde yayınlamış ve 1 kitapta da bölüm olarak bahsi geçmiştir. Konunun uzmanı (ya da daha doğru bir ifade ile adı en çok anılan kişi) bu deneyi ilk kez 1995 yılında (Vol. 85) American Economic Review’daki makalesiyle duyuran Rosemarie Nagel’dir. Kendisi University of Pompeu Fabra -Barcelona’da hocalık yapmaktadır.

Ü.Barış URHAN