iktisadiyat

Geçtiğimiz salı günü Milton Friedman’ın yine babası gibi iktisatçı olan oğlu David Friedman bloğunda Murray Rotbard hakkında Austrian Fantasy başlıklı bir yazı yazdı. Aslında Friedman’ın yazısı Mises Enstitüsü’nün kurucularından Lew Rockwell’ın kendi sitesinde Milton Friedman hakkında yaptığı kısa bir yoruma karşılık olarak yazılmıştı.

Rockwell yorumunda The Economist dergisinde enflasyon meselesiyle ilgili Missing Milton Friedman başlıklı bir yazıdan bahsediyor, ardından Rohtbard’ın aynı meselede Friedman’ı yerle bir ettiğini söylüyor ve Rothbrad’ın Milton Friedman Unraveled yazısına link veriyordu. (Rockwell makalenin kendi sitesindeki versiyonuna link vermiş, ben ise doğrudan Journal of Liberterian Studies’teki aslına link verdim.)

Read the rest of this entry »

Sovyet Rusya’da Savaş Komünizmi uygulamasına geçildikten iki yıl sonra, 1920’de Avusturya Okulu’nun ikinci kuşak temsilcisi Ludwig von Mises sosyalist ekonomiyi teorik açıdan eleştirdiği Die Wirtschaftsrechnung im sozialistischen Gemeinwesen adlı makalesini yayınlar. Mises makalesinde sosyalist bir devlette piyasa ekonomisinin ve para kullanımının ortadan kaldırılacağını, bu nedenle mal ve hizmetlerin üretim maliyetlerinin hesaplanamayacağını ileri sürer. Maliyetler hesaplanamadığı için de ekonomide etkin kaynak dağılımı gerçekleşmeyecek ve sosyalist ekonomi işlemeyecektir.

Bu eleştiriyle yetinmeyen Mises 1922’de Die Gemeinwirtschaft adlı kitabını yayınlar. Kitap 1936’da Socialism adıyla İngilizceye çevrilir. Hesaplamayla ilgili makale de 1935’de Economic Calculation in the Socialist Commonwealth adıyla Friedrich von Hayek’in editörlüğünü yaptığı Collectivist Economic Planning adlı kitapta yayınlanır. Böylece literatürde “sosyalist hesaplama tartışması” ya da “iktisadî hesaplama tartışması” olarak bilinen tartışma başlar.

Read the rest of this entry »

“Marx iktisat arabasını hukuk atının önüne koymuştu. Coase ise sonunda atı olması gereken yere koydu.”

Tom Bethell

Bilinenin aksine, Ronald Coase ekolü ve onun hukuktaki büyük takipçisi Posner mülkiyet haklarını hiçbir zaman ilkesel olarak savunmamışlardır. Coase ve Posner argümanlarında bu hakları genellikle hukuktaki çözümsüzlüklere fayda sağladıkları için kullanmışlardır. Ancak Coase’un ilgilendiği şey aslen hukuktaki çözümsüzlükler değildir; bu nedenle araştırmaları sosyal hukuk devletindeki iktisadî yapılanmaya bir katkı olarak algılanmalıdır.

Öyleyse sorun nerede? İktisatta es geçilen konulardan biri de teorinin pratiğe uygulanmasıdır. Coase tam da bunu yapmayı kendisine düstur edinmiştir. Teori gerçek hayattaki en ufak bir soru karşısında dahi yanıtsız kalırsa ne olacaktır? Açıkçası ya kendini yenileme yoluna gidecek ya da suskunluğa gömülecektir. Coase ekolünün “radikal liberal iktisatçılarına” verdiği yanıtlar aslında Coase’un teorisinin hiçbir zaman pratikte uygulanamayacağını, uygulansa dahi sosyal maliyetleri açısından “birilerinin canını yakacağını” gösterir. Bu da bir teorinin talihsiz bir pozisyon aldığının apaçık kanıtıdır. Bu açıdan “The Nature of the Firm” ve “The Problem of Social Cost” makaleleri iktisada yabancı ve sorunludur.

Read the rest of this entry »

Merkez bankacılığı, malum günümüzde, ekonomi politikasının en önemli sacayaklarından biri. Merkez bankalarının kararlar komitelerinin verdikleri kararlar (faizler, para arzı vs.) ülke ekonomisi üzerinde önemli etkilere yol açıyor. Peki merkez bankaları bu kararları neye göre alıyor? Diğer bir deyişle, aldıkları kararlarının arkadasındaki en önemli saik ne?

Read the rest of this entry »

Bu defa kısa bir hatırlatma yapalım: Bu ay Keynes’in The General Theory of Employment, Interest, and Money adlı kitabı yayınlanalı 75 yıl oluyor. Fikirlerini beğenin ya da beğenmeyin, Keynes’in kitabı iktisat biliminde ciddi çapta etki yaratan son önemli kitap. Genel Teori’den sonra iktisat biliminde aynı derecede etki yaratan başka bir kitap basılmadı.

70’lerdeki stagflasyon krizinden sonra fikirlerinin modası geçtiği düşünülmesine rağmen, son krizle birlikte Keynes’in ismi yeniden telaffuz ediliyor. Belki de bunda fazla garipsenecek bir şey yok, zira kriz dönemlerinde – “hiçbir şey yapmayın, piyasa her şeyi yoluna koyacak” diyenleri saymazsak – gerçek anlamda ne yapılması gerektiğini söyleyen, yani hükümetlere politika önerisinden bulunan başka iktisatçı yok.

Keynes’le ilgili olarak iktisat tarihçisi Mark Blaug’un sunduğu 1988 tarihli bir belgesel şurada. Videonun sayacı 21:20’ye geldiğinde Keynes’in bir konuşmasından kısacık bir bölüm başlıyor. Keynes’i ilk defa kanlı canlı (ama siyah-beyaz) görüp sesini duyuyorsunuz. Anladığım kadarıyla şöyle bir şeyler söylüyor kendisi:

We must free ourselves from the bondage of old ideas that have authorities who, though recognize the impossibility of restoring the old gold standard, would like to get us back as near to it as they can. This is not what we ought to be thinking. We ought to fix the future value of our money on foreign markets so as to be stable and at the same time in right adjustment with our wages, our national debt and so forth. (…) It is a wonderful thing for our businessmen and our manufacturers and our unemployed to taste hope again. But they must not allow anyone to put them back in the gold cage where they have been painting their hearts out all these years.

Keynes’in üç ciltlik biyografisini yazan Robert Skidelsky’nin Keynes and the Crisis of Capitalism adlı konuşması burada.  

Yine Skidelsky’nin Keynes ve Hayek’in krizler hakkındaki görüşlerinden bahsettiği Interpreting the Great Depression: Hayek versus Keynes adlı konuşması burada.

Paul Krugman’ın Genel Teori’nin Palgrave’den çıkan son baskısına yazdığı takdim yazısı burada.

Zaman gazetesi yazarı Atilla Yayla geçtiğimiz haftaki yazısında firmalardan bahsetmiş. Bu meselelere birazcık bulaştığım için ne yazdığını merak edip yazdıklarına bir bakayım dedim. Yazısında Yayla piyasa ekonomisinin planlı ekonomiden daha başarılı olduğunu söylemiş. Ardından firmalara geçip bunları iktisadî kalkınmayla ilişkilendirmeye çalışmış. Firmaların iktisadî gelişmenin başını çektiğini, ülkelerin “yaşam standartlarını yukarı çeken lokomotifler” olduğunu yazmış.

Bu arada, 1991’de Nobel alan iktisatçı Ronald Coase’un 1937’de yayınladığı “The Nature of the Firm” adlı makalesinden de bahsetmiş. Bu makaleyi zamanında Türkçeye çevirmiş ve bir takdim yazısı yazmıştım. Bunlar da artık “piyasadan kalkan” Piyasa dergisinde yayınlanmışlardı. Yayla da yazısında benim çevirimi kaynak olarak göstermiş. Bahsettiği diğer makale de Coase’un 1960’da yayınlanan “The Problem of Social Cost” adlı makalesi. Ancak bu makale firmalarla değil, mülkiyet haklarıyla ilişkili. Makalenin bahsettiği şey, mülkiyet hakları tam bir şekilde tanımlandığında ve bunların serbest ticaretine izin verildiğinde ekonomide iktisadî etkinliğin sağlanacağı.

Read the rest of this entry »

Geçtiğimiz yaz ayında Discovery Channel’da yayınlanan The People’s Republic of Capitalism adında bir belgesel izledim. Dört bölümden oluşan belgeselin konusu piyasa ekonomisinin hızla gelişme gösterdiği Çin ekonomisi ve bunun günlük yaşama etkisiydi. (Belgeselin internet sitesi şurada.)

Yapımcılar bu ilerlemenin etkilerini göstermek için ülkenin güney doğusundaki Chongqing (okunuşu Çongçing) şehrini mekân olarak seçmişlerdi. Çin’in yaşadığı iktisadî gelişme, kendisi de hızlı bir iktisadî gelişme yaşayan 13.5 milyon nüfuslu bu şehirden hareketle anlatılıyordu.

Read the rest of this entry »

Bu yazıda ücret belirleyenleri konusundaki teorik çalışmalar incelenip bu alandaki literatürün hızlı gelişimi gözler önüne serilmektedir. Ücret belirleyenleri alanındaki temel çalışma beşeri sermaye teorisidir(Human Capital Theory). Teorik olarak en önemli katkılar başta Jacob Mincer(1957, 1958, 1962) olmak üzere, Theodore Schultz(1960, 1961) ve Gary Becker(1962, 1964) tarafından yapılmıştır. Çalışmada ilk olarak Adam Smith’in Ulusların Zenginliği 1. Kitap’ta açıklamış olduğu ve alandaki ilk çalışmalardan olan “equalizing differences” kavramına değinecek, ardından Mincer’in eğitim ve iş deneyimi değişkenlerini açıklayıcı olarak kullandığı, alanın temel modelini ele alacağız. Bu iki teorik yaklaşıma ek olarak Homojen Beşeri Sermaye Modelleri, Heterojen Beşeri Sermaye Modelleri, Fırsat ve Yetenek Eşitsizliği Modelleri alt başlıkları altında, alana önemli katkılar sağlamış birkaç teorik yaklaşımdan daha bahsedilecektir.

Read the rest of this entry »

Evet, bir Nobel daha sahiplerini buldu. Bilindiği gibi dün Türkiye saatiyle öğlen 14:00’da resmi adıyla Alfred Nobel anısına verilen İsveç Merkez Bankası 2010 ekonomi ödülü açıklandı ve ödül üç iktisatçı arasında paylaşıldı. MIT’den Peter Diamond,  Northwestern Üniversitesi’nden Dale Mortensen ve London School of Economics’den Christopher Pissariders ödülün sahipleri oldular.

Peki Nobel komitesi bu ödülü bu iktisatçılara niçin verdi?

Read the rest of this entry »

Ekonomik gerçekleri görmenizi sağlayacak bir gözlük takıp sağa sola bakmaya başladığınızda bir yanda bir hamburgere 160 USD veren Manhattan sakinlerini, diğer bir yanda günde 1 USD harcayamayan Afrika sakinlerini; bir yanda yoksulluğu, diğer bir yanda israfı; bir yanda gelişmişleri, bir yanda gelişmekte olanları ve diğer bir yanda da gelişmemişleri; her yanda ise eşitsizliği görürsünüz. Bu gözlemden sonra aklınıza şöyle sorular gelir: “ Bazıları ekonomik açıdan bu kadar gelişebilmişken diğer bazıları nasıl bu kadar kötü olabiliyor? Ülkeler arasındaki bu ekonomik uçurumları sebepleri nelerdir? Farklılıkların temelinde neler yatmaktadır?”. Yıllardır bu sorulara cevap aranıyor ve çeşitli teoriler öne sürülüyor. Son on yılda parlayan kalkınma fikri ise kurumsalcı yaklaşımınkidir. Aslında kurumların ekonomideki rolüne yönelik çalışmalar Hobbes, Smith, Commons ve Veblen’e dayanacak kadar eskidir. Yakın zamanda Coase ve North gibi büyük sosyal bilimciler kurumsal iktisada katkıları nedeniyle Nobel’e layık görülmüştür, ama son on yılda kurumsalcı yaklaşımın parlamasının arkasında Acemoğlu, Rodrik, Shleifer gibi isimlerin çalışmaları yatmaktadır. Bu yazıda öncelikle kurum kavramına North’un yaklaşımı incelenecek ve ardından kurumlar ile kalkınma arasındaki ilişkiye değinilecektir.

Read the rest of this entry »