Bu yazıda bilim olarak iktisadın niteliklerinden bahsetmeyeceğim. Burada beni ilgilendiren şey, iktisat eğitiminin bilim olarak iktisat şeklinde verilmesi durumunda ortaya çıkan sorunlar. Bunların en önemlisi de iktisadın matematiksel olarak anlatılması. Burada becerebildiğim kadarıyla bunları ele almaya çalışacağım.

Önceki yazıda dediğim gibi, bilim olarak iktisat öncelikle ekonomik olayların meydana geldiği dünyayı anlamaya yöneliktir. Meslek olarak iktisat ise bu dünyayı sadece veri alır. Mesleki anlamda iktisatçı olabilirsiniz, ama finans piyasalarıyla ilgili raporları anlayabilecek seviyede olmanız entelektüel açıdan iktisat bildiğiniz anlamına gelmez.

İktisat yüksek lisansı veya doktorası yapacak kişi bilim olarak iktisadı seçmiş kişidir. Bilim olarak iktisatla uğraşmayı seçen kişi, eğer bunu ciddi anlamda yapmaya niyetliyse, araştırma yapmaya, makale yazmaya, kütüphanede vakit geçirmeye, makale ve kitap okumaya ve açıkçası maddi beklentileri geri plana itmeye hazır olmalıdır. Örneğin, uluslararası iktisat bölümünde yüksek lisans yapmayı düşünen bir öğrenci buradan dış ticaret uzmanı olarak çıkacağını zannetmemelidir. Bu bölümün amacı uzman yetiştirmek değildir.

I

İlk sınıfta öğrencilere iktisat dersi anlatan, daha doğrusu onlara iktisadı tanıtan bir hocanın üzerinde özellikle durması gereken başlangıç konularından biri de iktisadın niteliğidir. İktisat bir bilim midir? Eğer bilim ise nasıl bir bilimdir? Bilim olarak iktisadı nasıl tanımlayabiliriz? İktisat sosyoloji ve tarih gibi içinde öznellikler olan, yani zamana ve mekâna göre değişen gerçekleri olan bir bilim midir, yoksa fizik ve kimya gibi evrensel geçerlilikleri olan bir bilim midir? İktisatçı kimdir ya da ne iş yapar? İktisatçı ekonomik olaylar arasındaki neden-sonuç ilişkilerini bulmaya ve açıklamaya çalışan kişi midir, yoksa toplumdaki egemen çıkarlara bilimsellik ya da meşruiyet kazandırmaya çalışan kişi midir? İktisatçı toplumsal olayları çözümlemekle mi yetinmeli, yoksa elde ettiği bilgilerden hareketle bu olaylara yön de vermeli midir? Sırf bu soruları sormak dahi iktisadın kendi içinde tam manasıyla bütünlük sağlamamış olduğunu ortaya koyuyor. Ders anlatan hocanın bunların farkında olması ve dersini buna göre anlatması gerekir.

Bunlar da bizi iktisadın öğrencilere nasıl anlatılacağı meselesine getiriyor. İktisadın doğa bilimlerine benzemeye çalıştığı, iktisatçıların da iktisadı fizik gibi kesinlikler içeren bir bilim yapmaya çalıştığı doğrudur. İktisat bu yolda matematik kullanımı vasıtasıyla ciddi ilerleme sağlamış, ama aynı zamanda toplumsal bilimlerden de uzaklaşmıştır. Matematiğin en önemli faydası kesinlik sağlamasıdır. Oysa insanların eylemleriyle uğraşan toplumsal bilimlerde hem araştırma nesnesinin hem de araştırmacının kendisinin aynı olması kesinliğin elde edilmesinin önüne engeller koyar. Doğa bilimlerinin olayları insan iradesinden bağımsız biçimde gerçekleşirler; ama ekonomik olaylarda ahlâk, inançlar ve değerler de işin içine girer ve böyle olduğunda kesinlik ortadan kalkar. Nitekim öngörülebilirlik ya da tahmin yapabilme bugün iktisatta hâlâ önemli meselelerden biridir. Matematik kullanmak ise tüm bu meselelerin üzerini örter. Bugün bizim iktisat eğitimindeki en önemli sorunumuz da budur.

Bir antropolog tarihin belirli bir döneminde insan evriminin nasıl gerçekleştiğini açıklayabilir, ama bu antropologdan evrimini gidişatını yönlendirmesi istenemez. Oysa iktisatçıdan sadece ekonomik olayların açıklamasını yapması istenmez, aynı zamanda bu olayların gidişatını etkilemesi, yani politika önerilerinde bulunması da beklenir. Bunun yapacak iktisatçının da en başta teorik anlamda bildikleri ile gerçek dünya arasında bağlantı kurabilmesi gerekir. İktisatta matematik kullanıldığında (ya da en azından aşırı derecede kullanıldığında) ise bırakın politika önerilerinde bulunmak, ekonomik olayların tasvirini yapmak dahi mümkün olmaz. İktisat bilgisi gerçek dünyayı anlamasına yetmeyen bir iktisatçıdan politika önerisinde bulunmasını bekleyemezsiniz. Zira bu iktisatçı onu anlayacak kapasiteye sahip değildir.

II

Böyle bakıldığında iktisat öğrencilerinin karşılaştığı en önemli sorun, gerçek hayattaki ekonomik olaylar ile derslerde anlatılan iktisat teorileri arasında bağlantı kuramamalarıdır. Bunun kabaca iki nedeni var:

Öncelikle, öğrencinin iktisadın doğa bilimleri türünden kesinlikler taşıyan bir bilim dalı olmadığını anlaması gerekir. İktisat temel olarak insanların eylemleriyle ilgilenir. Ancak, bu insanların davranışlarını belirli kalıplara sokup buradan belirli kurallar ya da kanunlar çıkarmak kolay değildir. Dahası, diğer sosyal bilimlerde olduğu gibi iktisatta da ideoloji her zaman için başrolü oynar. İktisatçılar araştırmalarında her zaman için belirli okulların kabullerinden hareketle işe başlarlar. Bu kabuller iktisatçının ideolojik arka planını oluşturur. Böyle olduğunda, benzetme yaparsak, 2×2 işleminin sonucu Keynesçi iktisatçılar için 4 olabilirken, Avusturya iktisatçıları için -0.342 olabilir. Bu nedenle iktisattan kesin sonuçlar beklemek doğru olmaz. İktisadın doğa bilimlerinden farklı olan bu yanını iktisat eğitiminin hemen başındaki öğrenciye anlatmak derse gelen hocanın işidir.

İkinci ve en önemli neden, teorilerin dayandığı varsayımların ve hâliyle sonuçların gerçek hayattan uzak olmasıdır. Gerçi bilimde kısıtlayıcı varsayımlar ve soyutlamalar yapmak kaçınılmazdır. Bu anlamda formelleştirme ya da modelleştirme bilim olmanın bir parçasıdır diyebiliriz. Bu modeller daha sonra ideal durumdan sapmaları açıklamak için de kullanılırlar – tam rekabet piyasası ile eksik rekabet piyasalarının karşılaştırılmasında olduğu gibi. Bununla birlikte, bir modele ancak belirli sayıda değişkeni dahil etmenin mümkün olması, aşırı derecede anlamsız varsayımlar yapmayı meşru kılmaz.

Bugün derslerde anlatılan iktisat modelleri genellikle bireylerin rasyonel davrandıklarını varsayarak bireysel davranış şekillerini gerçek hayattan soyutluyor. Böyle olduğunda da, varlığı ispatlanamayan ve dolayısıyla analiz dışında tutulması gereken şeyler ilgisiz varsayımlarla modele dahil edilmiş oluyor. Her üretici ve tüketici rasyonel değildir. Semt pazarına alışverişe giden hiç kimse, satıcılar arasında dolaşırken mallara harcayacağı paraların son birimlerinin marjinal faydalarını birbirine nasıl eşitleyeceğini düşünmez. Kârlarını arttırmak isteyen şirketler kâr fonksiyonlarının türevlerini alarak yatırım kararı vermezler. Oysa günümüzde iktisat bölümlerinde okutulan iktisat derslerini alan öğrenciler meselenin tam da böyle olduğunu düşünecek şekilde yetişiyorlar.

Modellerde basitleştirici varsayımlar kullanılabilir, ama bireylerin davranışlarında ekonomik eğilimlerin yanında içinde yaşanılan toplumdan kaynaklanan kültürel ve tarihsel unsurlar da vardır. Anlatılan kavramların temelinde aslında toplumsal bir içerik yattığını, bunların ancak bu içerikle anlamlı hâle geldiğini ve iktisatçının işine yaradığını derse giren hocanın öğrenciye anlatması gerekir. Bireysel olarak ve rasyonel şekilde hareket eden kişilerin olduğu bir ekonomik model, köklü bir devlet geleneğinin olduğu ve serbest girişimin kendiliğinden ortaya çıkmadığı bir ülkede ekonomik olayları açıklamak için kullanılamaz. Teorinin bu ülkenin gerçeklerine uyarlanması gerekir.

Öte yandan, kurulan modeller artık öyle bir hâle gelmiş bulunuyor ki, modeli kuran kişi önce kendi kafasından ve gerçek hayatla ilgisi olmayan varsayımlardan hareketle bir sorun üretiyor, sonra da bunu karmaşık matematik tekniklerle çözmeye çalışıyor. Böyle olduğunda, iktisatçının yaptığı tek iş matematiksel boyuta indirgenmiş gereksiz ve acayip bir sorunun yine gereksiz ve acayip tekniklerle çözümünü bulmaya çalışmaktan ibaret kalıyor. İktisatçı, modelin gerçek hayatı açıklamasını sağlamakla uğraşmak yerine, modelin iç tutarlılığını sağlamakla uğraşıyor. Bu da modelin gerçek hayatı açıkladığını kabul etmeyi bilimsel bir mesele olmaktan çıkarıp bir inanç meselesi hâline getiriyor.

İktisat dersini size bu şekilde anlatan bir hocaya, anlattığı modelin doğruluğunu hangi şekilde sınadığını sorun. Öğrencinin kendisine anlatılan modelin geçerliliğinin sınanıp sınanmadığını öğrenmeye hakkı vardır. Nitekim modeller ancak test edilebildikleri vakit bilimsel olma iddiasına sahip olabilirler. Bunun yolu da başlangıçta yapılan varsayımlardan hareket etmektir, zira saçma varsayımlar saçma sonuçlar verir. Varsayımlar basit olabilirler, ama gerçeğe aykırı olamazlar. Geçerliliği sınanamayan bir model anlamsızdır. Bu temel koşulu yerine getirmeyen bir hocadan ders dinlemek aşırı derecede vakit kaybından başka bir şey değildir. Vaktinizi daha iyi değerlendirin.

III

Derse giren hocanın görevlerinden biri de öğrencinin ekonomik meseleler hakkında fikir yürütmesini sağlamaktır. Bunun belki de en iyi yolu derste tartışma ortamı yaratmaktır. Ama matematiksel şekilde iktisat dersi anlatan bir hoca derslerde öğrencileri tartışma gruplarına bölebilir mi? Böyle bir derste öğrencinin sınıf içinde sunum yapma imkânı olabilir mi? Hem öğrenciler matematik denklemlerin nesini tartışabilirler? Gerçekten de, matematiksel model kullanmak öğrenciyi fikir tembelliğine iter. Öğrenci ekonomik sorunları anlamaya ve çözmeye yönelik olarak düşünmek yerine denklemlerin çözümüyle uğraşır. Denklem çözmek fikir yürütmek değildir. Üstelik, daha fazla değişkenin modele dahil edilmesi işleri karıştıracağı için önemli unsurların pek çoğu model dışında bırakılır, yani açıkça göz ardı edilir. Ama emin olun, matematiksel şekilde iktisat dersi veren hocaların önemli bir bölümü böyle şeyleri aklına getirmez.

Öğrencilerine iktisadı matematiksel olarak anlatan hocalar yanlış bir anatomi dersi veren insanlara benzerler. Bu hocalar derste öğrencilerin önüne bir iskelet koyar ve bunun tüm yaşam türleri için ortak anatomik özelliklere sahip olduğunu söylerler. Onlara göre öğrenciler bu iskeleti öğrendiklerinde tüm türleri inceleyebileceklerdir. Ancak bu iskeletin kime ait olduğu belli değildir. Bu bir adama mı yoksa kadına mı, bir insana mı yoksa hayvana mı aittir? Bunu dersi anlatan hocalar da bilmezler. Zira kafa karıştırıcı olmaması için tüm farklı türlere ait özellikler iskeletten çıkarılmıştır. Matematiksel modeller de buna benzerler. Matematik kullanıldığında ulaşılan sonuç tektir; bir denklemin söz konusu sorunla ilgili olarak geçerli ya da anlamlı olan tek bir çözümü vardır. Öte yandan iktisat politikaları söz konusu olduğunda geçerli olan şey farklı ekonomik sonuçlardır, yani bu politikalar her defasında aynı sonucu vermezler. Bunlar toplumdan topluma ve ekonominin yapısına göre değişir. Matematik bu gerçeği gizler.

Bütün iktisat dersini tahtaya matematik denklemler yazmakla geçiren bir hoca, öğrencinin derse ilgisini nasıl sağlayabilir? Kaldı ki, böyle bir dersin ilgi çekici tarafı olabilir mi? Öğrencinin boş gözlerle hocayı dinlediği ya da sıkılmış bir hâlde tahtadaki denklemleri defterine geçirmeye çalıştığı bir ders iktisat dersi değildir. Hocanın matematik kullanımının eksikliklerinin ve hatta yeri geldiğinde zararlarının farkında olması gerekir.

IV

İktisat bilimi yekpare bir bütün değildir; farklı görüşlerden oluşan bir düşünce sistemidir. Uygulanan iktisat politikalarının farklı koşullarda farklı sonuçlar vermesi ve iktisatçıların dünya görüşleri (ideolojileri) iktisadın farklı okullara ayrılmasının temel nedenidir. Aslında iktisatta her politika önerisinin ve modelin ardında belirli bir dünya görüşü yatar. Açıkça söylemek gerekir ki, öğrencilere bunları anlatmamak onları bomboş bir iktisat eğitimine tâbi kılmak demektir.

Bilim dalının vardığı sonuçlar aslında o dalın gelişimi esnasında geçtiği aşamaların birer yansımasıdır. İktisatta sıklıkla karşılaşılan kabuller ya da varsayımlar bilimsel içerik taşımakla birlikte, bunlar söz konusu teorilerin ortaya konulduğu dönemdeki genel havayla da önemli ölçüde ilgilidirler. Örneğin üçüncü sınıftaki bir öğrenci uluslararası iktisat dersinde Ricardo’nun karşılaştırmalı üstünlükler teorisini öğrenirken, aynı zamanda Napolyon Savaşları’nın Ricardo’nun yaşadığı dönemde İngiltere’de tahıl fiyatlarını yükselten nedenlerden biri olduğunu, yüksek fiyatların sanayi kesiminde kârları etkilediğini, bu nedenle tahıl ithaline ihtiyaç duyulduğunu ve teorinin bu hava içinde oluştuğunu da bilmelidir. Dolayısıyla teorinin varsayımları sadece bilimsel kaygıları yansıtmaz.

İktisat içinde farklı düşünce ya da yaklaşım çeşitleri olduğunu öğrenciye anlatmanın yolu, onlara iktisadî düşünce ya da iktisat felsefesi gibi dersler vermektir. Öteki türlü, bu konularda “düzgün” eğitim almamış bir öğrenci derslerde anlatılan kabullerin iktisat biliminde herkes tarafından benimsenmiş tek yaklaşım biçimi olduğunu düşünecek ve bunları iktisat biliminin kendisi olarak kabul edecektir. Bu nedenle iktisat biliminin doğuşu ve 1900’lere kadar olan seyri öğrencilere ilk sınıfta, sonradan ortaya çıkan okullar da ikinci sınıfta anlatılabilir. Bu derslerin üçüncü ve dördüncü sınıflara bırakılmaması gerekir. Temel konuları neo-klasik iktisada dayalı olarak matematiksel biçimde öğrenciye ilk iki sene boyunca aktardıktan sonra, yarım yamalak ve ezbere dayalı olarak işlenen bir derste iktisatta farklı okulların da olduğu söylemek o saatten sonra öğrencinin hiçbir işine yaramaz.

Elbette bunları öğrenciyi sıkmadan ve özellikle de tarafsız bir gözle anlatmak ayrı bir maharettir. Üstelik öğrenciler iktisat tarihi derslerini sıkıcı ve ezberci bulmakta haklıdırlar da, çünkü bu dersler okullarda genellikle angarya olarak görülürler. Türkiye’de iyi eğitim verdiği düşünülen okullarda bile bu dersleri hakkıyla anlatacak hoca bulmak kolay değildir. Ancak birinci sınıftaki öğrenciyi daha temel iktisadî kavramları ve iktisadın ardında yatan düşünce kalıplarını adam gibi öğrenmeden hemen tek bir yaklaşıma dayalı bir matematik bombardımanına tutmak akılsızlıktır. Tıp öğrencilerine tek bir hastalığı anlatarak tüm hastalıkları tedavi etmelerini isteyemezsiniz.

V

Bitirmeden önce – tamamına olmasa bile – iktisat hocalarına da iğneyi biraz batıralım. Önyargılı gibi gözükmekle birlikte şunları söyleyelim: Matematik, mühendislik ve hatta fizik gibi bir bölümden mezun olduktan sonra matematiksel işlerlerle uğraşarak iktisat doktorası yapan ve sonra da iktisat bölümünde hoca olan birinin iktisat derslerini hakkıyla anlatacağı şüphelidir. Zira bu kişiler matematik bildikleri için iktisadın gayet sorunlu olan matematiksel kısmıyla ilgilenecekler ve düşünsel tarafına hiç girmeyeceklerdir. Hatta bu düşünsel taraftan haberleri dahi olmayacaktır. Bu tarz hocaların iktisadı sadece denklemlerden, rasyonellikten ve çıkarlardan ibaret olarak görmesi kuvvetle muhtemeldir. Nitekim bu tarz kişilerin iktisat adı altında derste anlattıkları şeyler genelde öğrencilerin anlamadığı, onları canından bezdiren ve en sonunda da onlara “ben burada ne arıyorum dedirten” matematiksel garipliklerden öteye geçmez.

Bunun önüne geçmek gerekir. Bu da iktisat yüksek lisansı ve doktorası yapmak isteyen ve ileride akademisyen olması muhtemel öğrencilerin alımında bazı şeylere dikkat edilmesini gerektirir. Gerçekten de, dört sene boyunca iktisat okumuş bir öğrenciyi düzenli olarak bir sene dahi iktisat okumamış bir öğrenciyle bir tutmak haksızlıktır. İktisat yüksek lisansı yapmak isteyen ama iktisat bölümünden mezun olmamış öğrencilerin iyi bir hazırlık eğitiminden geçmesi zorunludur. Para teorisi ve politikası, maliye politikası ve uluslararası iktisat gibi dersleri almamış, verginin tarhı, konsolide bütçe, para tabanı ve cari işlemler dengesi gibi kavramları bilmeyen, ölçeğe göre getiri ile ölçek ekonomilerini birbirine karıştıran, kaydi paranın nasıl yaratıldığı hakkında fikri olmayan, Hazine ile Merkez Bankası arasındaki farktan habersiz, hatta fiyatlar değiştiğinde talebin de değişeceğini zanneden bir öğrenci iktisat yüksek lisansı yapacak yeterliliğe sahip değildir. İktisatta kullanılan temel kavramları bilmeyen bir öğrenci hangi iktisat konusunda araştırma yapabilir? Ama şunu da söylemek gerekir ki, bugün yüksek lisans başvurusu yapacak öğrencilerden iyi derecede matematik bilmelerini isteyen hocaların arasında dahi bu kavramları doğru düzgün bilmeyenler vardır.

Dolayısıyla sırf matematik eğitimi görmüş diye bir kişiyi iktisat bölümünde yüksek lisansa veya doktoraya kabul etmek yanlıştır. Matematik ya da mühendislik eğitimi almış olmak iktisat lisansına sahip olmakla aynı şey değildir. İktisat özü itibariyle matematiksel bir bilim değildir. İyi bir iktisatçı olmak için matematik bilmek şart değildir. Aksini söyleyen kişi, iktisadın sosyal bir bilim olduğu gerçeğini idrak edememiştir. Öğrencisine iyi bir matematik eğitimi almadığı sürece iyi bir iktisatçı olamayacağını söylen bir hoca olsa olsa iktisadın toplumsal içeriğinden habersiz bir karatahta iktisatçısıdır.

* * *

Türkiye’de iktisat bölümlerinin sayısı artarken, iktisat eğitiminin kalitesini arttıracak herhangi bir şey yapıldığını göremiyoruz. İktisat derslerini anlatan hocaların akademik anlamda ne kadar ehil oldukları da ayrı bir yazı konusu olabilir. Burada meselelerin ancak bir kısmına ve belki de biraz önyargılı olarak değindim. Bence önemli eksikliklerden biri de öğrencilerin dersler hakkında fikirlerinin sorulmamasıdır. Dersin anlatılış biçimi, dersin olumlu ve olumsuz özellikleri, dersini düzgün anlatma kaygısı taşıyan bir hocanın öğrencilerine soracağı şeyler arasındadır. Öğrencilerin bunlara ilişkin görüşleri dönem sonunda isimsiz olarak dolduracakları formlar yoluyla öğrenilebilir. Ama Türkiye’de öğrencilere aldıkları eğitim hakkındaki düşüncelerini soran kaç okul biliyorsunuz?

 Aslında gücü elinde bulunduranların kibirlerine karşı bir meydan okuma olan iktisat gerçeğine dikkat edilmezse, iktisadi düşünceler tarihini anlamak mümkün değildir. Bir iktisatçı asla demagogların ve otokratların favorisi olamaz. Onlara göre iktisatçı daima sorun çıkarandır. Ve içten içe iktisatçıların itirazlarının tutarlı olduğuna ne kadar çok inanırlarsa, ondan o kadar çok nefret ederler.

 Mises, İnsan Eylemi, s.67

İktisat bilgisi aydınlanma döneminin bir disiplinidir. İktisat, insan aklı ile insan eylemlerinin birbirini sürekli desteklediği, içerisinde birçok evrensel kuralın olduğu bir bilimdir. Bu bilim fen bilimlerindeki gibi deneye ve matematiğe ihtiyaç duymadan, sadece her insanda mevcut olan “insan davranışları ile mantığın” iç içe geçtiği bir sosyal bilimdir. Fen bilimleri cansız varlıkların veya aklın dışlandığı ama içgüdülerin yönettiği hayvan ve bitkiler dünyasını inceler. Oysa sosyal bilimler insan davranışlarının mantık çerçevesinde incelendiği, içinde “insan varoluşu” olan bir bilim türüdür.

İktisat esasen insanların mübadele ilişkilerini inceleyen özel bir sosyal bilim alanıdır. İnsan sosyal bir varlıktır. Her kişi kendisine ait bir mantığa ve eyleme sahiptir. Hareketsiz biri bile “hareket etmeyen bir davranış” kategorisine sahiptir. Fakat insanlar üç boyutlu evrende tercihte bulunurken, insan bedeni aynı anda farklı yerlerde bulunamaz. Öyleyse zaman kıt bir kaynaktır. Tercih yapmak da bir şeylerden feragat etmek demektir. İnsanlar mübadelede bulunurken bu iki evrensel kuralın etkisi altında davranırlar. Böyle olduğunda, örneğin, kişi sevgilisiyle Galata köprüsünde mi olacaktır, yoksa çok sevdiği iktisat tarihi dersinde mi olacaktır? Tercih her insan için rasyoneldir. Kaçırdıkları şeyler ise feragat ettikleridir. Ama elde ettikleri onlar için yararlı ve güzel şeylerdir.

İnsanlar kaçırdıkları ve feragat ettikleri şeyleri en aza indirmenin ve böylece zamanlarını en iyi şekilde kullanmanın yolunu diğer insanlarla yaptıkları mübadeleler sayesinde bulmuşlardır. Bizler buna özel mülkiyet koşullarında yer alan işbölümü sistemi diyoruz. Bir ayakkabıcı akşam evine ekmek götürmek için işini gücünü bırakıp tarlaya buğday ekmeye gitmez. Piyasa medeniyeti içinde yer alan fırıncıdan ekmek alır, fırıncı da aynı medeniyetin yarattığı ortak refahın bir parçası olan ayakkabıyı almak için ayakkabıcıya ihtiyaç duyar. Böylece ayakkabıcı ve fırıncı mübadele dünyası içinde bir güç birliği yaratırlar. İşte, birlikte yarattıkları bu şey özel mülkiyetin olduğu işbölümü sistemidir. Bu sistem ne tarihin zorunlu bir aşaması olarak, ne de kör bir saatçinin yaratısı gibi kendiliğinden doğan düzenle ortaya çıkmıştır. Bu, insanların istekleriyle bilerek ve hesaplayarak yarattıkları bir şeydir.

Mübadelenin konusu insanların diğer kişilerin aleyhine olan yollardan kazanç elde etmesi değildir. Burada hem alıcı hem de satıcı kazançlıdır. İkisinin çıkarı da birbirine uyumludur. Alıcı beğendiği saati satıcıdan istemekte, satıcı da alıcının parasını istemektedir. Mübadele böylece iki kişinin gönüllülüğüne dayanan bir kazan-kazan işlemidir.

İktisat klasik iktisatçıların – Smith, Marx, Ricardo ve hatta Mill’in – bir türlü çözemedikleri bir soruna takılarak iş hayatını etkilemeye çalışmıştır. Bu iktisatçılar fiyatların oluşumunu sadece “homo oeconomicus” çerçevesinde anlamakta ısrar etmişler, yani meseleyi en az maliyetle en pahalıya satmak veya giderleri en aza indirerek (emeği sömürerek) bir malı en yüksek kârla satmak şeklinde anlamışlardır. Teorileri meseleye işadamlarının gözünden bakıyordu, yani bir kapitalistin teorisiydi bu. Lakin değerin sırrına vakıf olamamış klasik iktisatçıların ellerinde başka bir teoride de yoktu. İnsan hayatı için birincil önemde olmamasına rağmen bakır nasıl oluyordu da insanlar için hayati önemi olan ekmekten daha değerli olabiliyordu? Bu paradoks bütün klasik iktisatçılar için sinir bozucuydu.

İş hayatı, iktisadın bu tamamlanmamış genel teorisiyle farkında olmadan uğraşmıştı. Çünkü iş hayatı, iktisadın sübjektif değer teorisini keşfinden önce, el yordamıyla fiyatın oluşumunu etkileyen tek şeyin tüketicilerin davranışı olduğunu keşfetmişti. “Müşteri daima haklıdır” mottosu, reklam sektörünün gelişimi ve tüketicilere yönelik kampanyalar iş hayatının iktisatçılardan önce somut olarak teoriye ulaştıklarını gösteriyordu. Fakat bilim adamının görevi bu iktisadi davranışın genel teorisini kanıtlamak ve basitleştirmekti. İş hayatı bu bilimsel kanıtlar olmadan asla araştırma ve geliştirmede gerçek bir ilerleme kaydedemezdi. Bir grup iktisatçı hemen hemen aynı zamanlarda marjinal değer teorisini genel iktisadi ilke olduğunu kanıtladılar ve değerin sırrına ulaştılar. Ekmeğin bakırdan daha faydalı olmasına rağmen bakırın ekmekten daha yüksek fiyattan satılmasının bir tek nedeni vardı: Tek tek insanların bakıra ekmekten daha yüksek fiyat biçmesi. Bunun iktisattaki basit ifadesi şudur: Pazarda tüketici hâkimiyeti vardır.

İşte bu gerçekle klasik iktisat masalının sonu gelmişti. Onlar piyasada belirleyici olanın sadece ve sadece işadamının ya da kapitalistin davranışları olduğunu düşünürken, şemsiye birden bire tersine dönmüştü. Üretim olgusu ve alışveriş ilişkisi tüketicilerin eylemleriyle belirleniyordu. Klasik iktisat kendi gerçeğini üretici teorisi üzerine kurmuşken, şimdi “marjinal iktisat” kendi gerçeğini tüketici hâkimiyeti teorisi üzerine kuruyordu. Tüketiciler sonuçta herkesti – bir kapitalist veya işçi bile tüketiciydi. Klasik iktisat Marx’ın deyişiyle burjuva teorisiydi, ama “marjinal teori” herkesin ve her şeyin teorisiydi; bir sınıfa bağlı değildi.

İktisat bu teori sayesinde bir anda iş dünyasına kendisini dinletebilen bir bilim olmuştu. İşadamının artık iktisatçıya değil, tüketicilerin davranışlarını etkileyebilecek kişilere ihtiyacı vardı. Reklamcıya, kalite kontrolcüsüne, halka ilişkiler uzmanına, satıcıya, pazarlamacıya, muhasebeciye ve finansçıya ihtiyacı vardı – ama asla bir genel teorisyen olan iktisatçıya değil.

İktisatçılar hayatın basit kurallarını genel yasalar üzerinden anlamaya başlayınca aşırı pozitivizm yanlıları iktisadın rengini değiştirmeye kalkıştılar. Marjinal değer teorisini siyasi, felsefi, psikoloji ya da tarihi olarak açıklamaya çalışmak, matematiksel mantıkla açıklamaya çalıştıklarında iktisadı grafikler, istatistik bilgiler ve deneyler ele geçirdi. Böylece Jevons, Marshall, Fisher, Pareto, Edgeworth, Samuelson ve Friedman gibi belli başlı iktisatçılar iktisadın metodolojisini değiştirmiş oldular.

İktisatçılar iktisada pozitif bilim süsü vererek ve tıpkı fizik, kimya ve biyoloji bilimlerinde oluğu gibi kendilerine ödüller vererek (Nobel ve John Bates Clark gibi) kendi mesleki onurlarını yükseğe çıkardılar. İş dünyasının yeniden gözüne girmeye başladılar. Bunlara 19.yüzyılın başından itibaren iş dünyasının en büyük girişimcisi olan devlet de dahildi. Keynezyen iktisat bu süreci hızlandırdı ve ekonomi biliminin esas uğraş konusu olan “mikro ekonomi = catallaxy = piyasa teorisi veya mübadele bilimi”nin yerine devletin hoşuna giden “makro ekonomiyi = müdahaleci ekonomi bilimi”ni yürürlüğe koydu. İktisatçılar artık kamu kurumlarında aşırı istihdama kavuşmuşlardı. İş hayatında aşırı devletleşmenin olduğu bir dönemde iktisatçılar özel şirketler yerine devlet dairelerinde iş imkânı yakaladılar. Merkez bankasında, hazinede ya da maliye bakanlığında iş bulan iktisatçılar grafiklere ve matematiksel mantığa ihtiyaç duymaya başladılar.

Keynezyen dönemin en büyük getirisi iktisatçılar için saygın bir istihdam sağlamış olmasıydı. Lakin hiçbir ağaç sonsuza kadar büyüyemez. Dolayısıyla iktisatçıların iş bulma imkânının da bir sonu vardı. Ekonomi yeniden marjinal değer teorisini çalıştırmaya başladı, kararı yine tüketiciler veriyordu. İktisat metasının tüketicileri “bizim müdahaleci iktisatçılara, yani makro ekonomiye değil, iktisadın basit evrensel kurallarını bilen iktisatçılara ihtiyacımız var” diyorlardı. Keynezyen ekonomi bir anda gözden düşmüştü. Tüketiciler 1980’lerden sonra merkezi ekonominin aslında refah dağıtamadığına, refahı yaratanın gerçekte genişleyen özgürlük ortamı, yani serbest piyasa ekonomisi olduğunu anlamaya başladılar. Artık iktisatçıların devlet kapısında ekmek aramaları zorlaşmıştı.

Bizler, yani bu ara dönemin iktisat öğrencileri ise eğitimi müdahaleci ekonomi bilimi üzerine okurken, yaşam serbest piyasa üzerine akmaya başlamıştı. Borsalar, bankalar, kredi kartları, tüketici davranışları, finansal konular, satış teknikleri, reklam ve pazarlama gibi konular makro ekonominin değil, aslında insan eylemleri bilimi olan iktisadın konusuydu. İşler arapsaçına dönmüştü. İş dünyası insan eylemleri bilimi olan iktisadı bilenlere ihtiyaç duyarken, karşılarında sadece devlet için, yani maliye politikaları için iktisat öğrenenler vardı. Bugün olan durum da budur.

Fakat iş dünyası iktisatçılardan yanlış bir şeyi istemekte hâlâ ısrar ediyor: Geleceğin bilgisini. İktisatçılardan fiyatların gelecekte nasıl bir seyir izleyeceğini, kârlı pazarların nerelerde bulunduğunu tahmin etmelerini istiyor. Kapitalistlerin ve işverenlerin çözemedikleri sıkıntılı konu budur. Gerçi iktisat kanunları kimi durumlarda teorik açıdan pratik yaşamdan daha önde olabilirler. Nitekim iktisat bu sayede önce teorisini kurmuş ve pratiğini aşan bir bilim olmuştur; bu anlamda çok ilgi çekicidir. Ancak işadamları genel ve basit iktisat kanunlara hâkim olmadıklarından iktisatçıdan girişimci ve kâhin olmasını isterler. Oysa iktisatçı asla bir girişimci ve kâhin değildir. O olsa olsa iktisadın basit ve genel kanunlarını iyi bilen ve bunu sıradan insana anlatabilecek yetenekteki kişidir. Bir iktisatçı asla bir malın fiyatını tamı tamına bilemez. Girişimcilik yetisine sahip olmadığı için herhangi bir malın piyasada satıp satmayacağını da bilemez. İktisatçı için gelecek bilinebilir bir şey değildir. Bilinir olan şey sadece geleceğin bilinemez olmasıdır. Girişimcinin buradaki tek farkı çoğunluktan bir adım önde olmasıdır. Girişimci öngörülerinin doğru çıkması sayesinde diğerlerinin aklına gelmemiş bir fikri piyasada tüketicilere kabul ettirme kabiliyetine sahiptir. Aynı zamanda atak ve cesurdur. Kapitalistin girişimciye, girişimcinin de sermaye sahibine ihtiyacı vardır.

İktisatçının burada söyleyeceği şey açıktır: Gelecek belirsizdir, fiyatlar bilinemez ve girişimcilik piyasadan satın alınacak bir meta değildir. Girişimcilik sadece sermaye ile beraber icra edilecek bir şeydir. Girişimci asla iktisadın uzmanlarından tavsiye alacak kadar öngörüsüz değildir. Girişimciye kâr getiren şey, geleceğin tüketici ihtiyaçlarını herkesten önce görmesi ve bunları mal olarak piyasaya ilk süren kişi olmasıdır. Zira girişimci tek bir şeyden korkar: Tüketicinin bu mallara ilgisizliğinden. Eğer tüketici bunları talep etmezse girişimcinin vay hâline. O artık bir müflisten (iflas etmiş kişiden) başkası değildir.

İktisat tarihi aslında başarılı değil, başarısız işler üzerine kuruludur. Bu tarih içerisinde girişimcilerin başarısızlıkları normal karşılanır, işadamlarının kaybettikleri sermayeler piyasada başka kişilerin ellerine geçer ve buhranlar devlet adamlarının iktisat yasalarını görmezden gelerek uyguladığı politikalar yüzünden çıkar. İşte iktisatçıya en çok burada güvenebiliriz. İktisatçı karşılıksız para basımı yüzünden kullanılan aşırı kredinin krize yol açacağını bilir. Bunu bilmesinin tek bir nedeni vardır. O da iktisadın basit evrensel ilkelerinin çiğnemeyeceğini bilmesidir. İktisatta buna iş çevrimi teorisi denir. Fakat bu buhranın ne zaman patlak vereceğini iktisatçı asla bilemez. O krizin olacağını bilir, ama bunun zamanını ve süresini bilemez. Zamanı ancak diğer şartlar, yani tüketicilerin davranışları ve politik beklentiler belirler. Yoksa iktisatçı borsadan alacağı bir tüyo ile zengin olacak değildir. Borsanın içine sızmış biri bile olsa kâğıtları kaybetmeye yakındır. Bu iş bugün olmasa bile yarın muhakkak olacaktır.

Asıl olan iktisatçının haddini bilmesidir. İktisatçı teori ile pratiğin iç içe geçtiği kişidir. O hem işadamlarına hem de devlet politikalarını belirleyen kişilere iktisadın genel yasalarına göre davranmaları gerektiğini söyleyen kişidir. O, iktisat hakkındaki bilgisini hem bugünkü nesiller hem de gelecek nesiller için diğer iktisat cahillerine aktarmak zorundadır. Zira sermaye asla havadan yağmur gibi yağmaz; doğal bir kaynak da değildir. Sermaye doğru iktisat yasalarınca ortaya çıkar, gelişir ve bollaşır. Kötü günler için gerekli olan ihtiyaç akçeleri şeklinde tasarruf edilmeye mahkûmdur. Sermaye asla refah devletlerinin çarçur ettiği şekilde sürekli dağıtılacak bir mal değildir. O daima girişimcilere ihtiyaç duyar. Girişimci de serbest piyasada iş gören, özgür düşünceli ve risk alan kişidir. Serbestlik, özel mülkiyet ve toplumsal güvenlik ister. Böylece girişimci öngörüleri sayesinde sermayeyi sürekli olarak daha verimli ve etkin kullanılan noktalara taşır. Böylece bu çark döner durur. Sermaye, artan nüfus artışına karşılık vererek toplumdaki kötü şeyleri – kıtlığı, açlığı ve işsizliği – geride bırakır. Mises’in uyarıcı ama etkili sözü ile konuyu aydınlatırsak:

Şartların bugünkü hâliyle, her zeki insan için iktisattan daha önemli bir şey yoktur.

Kendi kaderi ve torunlarınınki risk altındadır. İktisat düşüncesinin yapısına çok az kişi önemli fikirler kazandırabilir. Ancak, tüm aklı başında insanlar kendilerini iktisadın öğretilerine aşina kılmak üzere davet edilir. Çağımızda bu başlıca yurttaşlık görevidir.

Hoşlansak da hoşlanmasak da, iktisat küçük bir uzmanlar ve bilginler grubunun erişebileceği bir bilgi dalı olarak kalamaz. İktisat toplumun temel meseleleriyle ilgilenir; herkesle alakalıdır ve herkese aittir. Her vatandaşın temel ve uygun çalışma konusudur.

(… ) İktisat bilgisi yapısı insan uygarlığı yapısındaki esas unsurdur; son üç asrın modern sanayileşmesinin ve tüm ahlaki, entelektüel, teknolojik ve tedavi edici başarılarının üzerine inşa edildiği zemindir. Bu bilginin kendisine sunduğu zengin hazineyi uygun kullanıp kullanılmayacağı veya kullanılmadan öylece bırakıp bırakmayacağı insanlara kalmıştır. Ancak, eğer ondan en iyi şekilde yararlanılmaz ve iktisadın öğretilerini ve ikazlarını göz ardı ederlerse, iktisadı feshedemezler; toplumu ve insan ırkını yok edeceklerdir. (Mises, s. 825-831)

Türkiye bugün eğitim reformunu gerçekleştirirken seçmeli ders olarak bile iktisat bilgisine tenezzül etmemiştir. İktisat aşağılanmıştır. Oysa iktisat, insan varoluşunun en hayati yapı taşıdır. Bu bilgi türü olmadan, toplumun ortak yanlışları devam edecektir. Amerika’nın kurucu babalarından olan ve onu dünyanın en müferreh ülkesi yapmak isteyen Benjamin Franklin Amerikan ulusal meclisinde şöyle demişti: “Deniz fenerleri kiliselerden daha faydalıdır.” O zaman, insanın varoluşuyla ilgili sorunlarla uğraşan iktisada en azından din dersi gibi metafizik konulardan daha fazla değer verilmeliydi. Bugün ve hemen şimdi ülkemizde iktisat en acil şekilde öğretilmesi gereken konu olmalıdır. İktisat, üniversitelerde birkaç uzman kişiye anlatılacak seçkin bir bilim değildir. O insanlığın yaşam bilgisi dersidir, küçük yaştan itibaren öğrenilmesi gereken hayati bir konudur. Yoksa kimse iktisadı feshedemez; bunu yapmaya çalışanlar toplumu ve insan ırkını yok ederler.

Barış son yazısında ODTÜ’deki iktisat derslerinin matematik içeriğinden bahsetmiş ve haklı olarak yakınmış. Gerçi Boğaziçi, Bilkent ve ODTÜ gibi okullardaki iktisat eğitiminin iktisat bilimine ilişkin bir eğitim olmaktan çıkıp âdeta “iktisat mühendisliğine” dönüştüğü doktora öğrencileri ve akademisyenler arasında konuşulan bir konudur, ama bu okullardaki iktisat derslerine girmeyen talihli kişiler için bunu ilk elden dinlemek daha öğretici oluyor.  

Bu yazıda meseleyi biraz farklı bir açıdan ele alacağım. Barış’ın bahsettiği ve bizim gibileri için esas sorunu oluşturan meselelere ise bir sonraki yazıda bakacağım.

Şöyle soralım önce: İktisat bilimini hangi amaçla öğrenmek istiyorsunuz? İktisat bölümünden mezun olduktan sonra ne tür bir yerde çalışmayı hedefliyorsunuz? Bu sorular bizi iki ayrıma götürüyor: Meslek olarak iktisat ve bilim olarak iktisat. Öğrencilerin iktisat eğitiminden kaynaklanan hoşnutsuzluklarının bir bölümü bu ikisini birbirine karıştırmaktan kaynaklanıyor. Oysa iktisat eğitiminden beklentileriniz, mezun olduktan sonra ne yapmak istediğinize bağlıdır. Bilim olarak iktisattan bir sonraki yazıda bahsedeceğim.

Mesleki anlamda iktisatçı olan kişi ekonomik olayların gerçekleştiği dünyayı incelemekle veya anlamakla uğraşmaz; bu dünyayı veri alır ve onun içinde iş görmeye çalışır. Böyle bir iktisatçı bizim Smith, Marx, Marshall, Walras ya da Schumpeter olarak bildiğimiz türden bir iktisatçı değildir. Onu ilgilendiren teori değil, pratiktir. Dolayısıyla bu kişilerin ihtiyacı olan iktisat sosyal bir bilim olarak iktisat değil, bir analiz tekniği olarak iktisattır. Aslında mesleki iktisatçının dünyası bilim olarak iktisatla uğraşan kişilerinkine kıyasla bir hayli dar ve hatta sıkıcıdır.  

İktisat bilgisini mesleki anlamda kullanacak kişi sürekli olarak güncel ve pratik işlerle uğraşmak zorundadır. Zira gerçek hayatın ekonomik olayları iktisat modellerinin varsaydığı koşullarda işlemez. Açıkça söylemek gerekirse, iyi bir iktisat teorisi bilgisine sahip olmak, gerçek hayatta meydana gelen ekonomik olayları hakkıyla anlayabileceğiniz anlamına gelmez. Özellikle makro iktisat modellerinin gerçek hayattan ne kadar kopuk olduğu son ekonomik kriz sonrasında yeniden gündeme geldi. Ama burada bu meseleye girmeyeceğim.

Mesleki anlamda iktisatçı olan kişiler, bankalar, aracı kurumlar, uluslararası şirketler, Dünya Bankası, Merkez Bankası, Hazine ve Devlet İstatistik Enstitüsü gibi yerlerde çalışan ve esas itibariyle teknisyen olan kişilerdir. Dolayısıyla teorik anlamda iktisat bilmeleri gerekli olmakla birlikte, bu kişilerin esas bilmeleri gereken şey ekonometri ve istatistik gibi analiz yöntemleri, finansman teknikleri ve muhasebedir. Bunlara ek olarak, kamu kesiminde çalışanların maliye bilgisine sahip olmaları da gerekir. Bu anlamda iktisatçı olacak kişi ekonometri ve istatistik bilgilerini fiilen uygulayabilmeli, örneğin belirli sektörlere ilişkin verileri yorumlayıp rapor hazırlayabilmeli, finans piyasalarını takip edebilmeli ve tahminlerde bulunabilmelidir. Tabii bunlara dil ve bilgisayar kullanmayı bilmeyi de eklemek gerekiyor.

Dikkat edilirse tüm bunları yapacak olan kişi aslında teknik anlamda eğitim görmüş, âdeta bir matematikçi ya da mühendis gibi yetişmiş kişidir. Bu nedenle yukarıda saydığım kurumlarda bu tarz kişilere talep fazladır. Tüm bunlar da sayısal anlamda yetişmiş olmayı, yani iyi bir matematik eğitimi almayı gerektirir. İyi bir Smith, Ricardo, Marx ve Marshall bilgisine sahip olmakla SPK’da uzman olarak çalışamazsınız. Hayek’in piyasa ekonomisi hakkında yazdıklarını hatmetmiş olmanız, borsa verileri ya da finans piyasalarıyla ilgili araştırma raporları önünüze geldiğinde hiçbir işinize yaramaz. Hatta iyi bir matematiksel iktisat eğitimi görüp iktisat modelleri üzerine uzmanlaşmış olmanız bile bu tür işleri yapabileceğiniz anlamına gelmez. Gerçi bankaların giriş sınavlarında veya hesap uzmanlığı gibi sınavlarda iktisat teorisi ve tarihi gibi derslerden sorular geliyor, ama bu konulara ait bilgiler sadece giriş sınavları için gerekli oluyor ve bu kurumlarda işe başlandıktan sonra pek kullanılmıyor. Nitekim bu tür sınavlara hazırlık eğitimi veren dershaneler var. Eksiği olanlar bunu bu yerlerde tamamlamaya çalışıyorlar.

Mesleki anlamda iktisatçı olmak isteyen kişilerin iktisat bölümlerinde temel dersleri aldıktan sonra bu kurumlarda ihtiyaç duyulan bilgileri veren derslere yönelmeleri en doğrusudur. Bu kişilere lazım olan şey, teknik verileri anlayıp yorumlayabilecekleri uygulamalı bir eğitimdir. Bu da esas itibariyle mesleki uzmanlaşma anlamına geliyor. Bu nedenle, üçüncü sınıfa gelmiş bir iktisat öğrencisinin mezun olmak istedikten sonra ne yapacağına karar vermiş olması gerekir. İktisat bölümlerinde bu tarz derslerin yeterli derecede verilmediği, yani analitik becerilere sahip kişileri yetiştirecek şekilde öğretim yapılmadığı doğrudur. O hâlde bu işlere girmek isteyen öğrencilerin ekonometri ve istatistik gibi bölümlerde de ayrıca derslere girmeleri, mali tablolar analizi ve muhasebe gibi dersleri ciddi anlamda takip etmeleri zorunludur.

Para arzı, döviz kuru, emisyon hacmi veya dış ticaret hadleri gibi meseleler daha fazla ilginizi çekiyorsa, ama nominal çapa denildiğinde aklınıza bir şey gelmiyorsa, teknik analiz ifadesi sizin için hiçbir anlam ifade etmiyorsa, hareketli ortalama ifadesini daha önce hiç duymadıysanız, menkul sermaye iradı denildiğinde hiçbir şey sayamıyorsanız ve hele hele Ricardo öğrenmek ya da fayda fonksiyonlarının türevlerini almak ne işime yarayacak diye soruyorsanız, bilmeniz gerekenleri öğrenmekte gecikiyorsunuz demektir. Piyasaya yönelik olarak yetişmediğinizi, aldığınız eğitimin mezuniyet sonrası beklentilerinizi karşılamadığını ve gereksiz teorik bilgiler ve modeller öğrendiğinizi düşünüyorsanız mezuniyet sonrası için zaman kaybediyorsunuz demektir.

Yazdıklarımdan tüm suçu ya da sorumluluğu öğrencilere yüklediğim anlamını çıkarmayın. Yukarıda yazdıklarım ideal durumu temsil ediyor, çünkü bizim memlekette bahsettiğim derslerin okullarda ne derecede düzgün okutulduğu tartışmalıdır. Dahası, üniversitelerde öğrencilere meslek seçimi konusunda yol gösteren bölümler de yoktur. Gerçi üniversite piyasaya adam yetiştirme amacı taşıyan bir kurum değildir. Ama üniversitelerin öğrencilerine istedikleri alanda uzmanlaşma imkânı vermeleri ve isteyenleri piyasaya yönelik olarak hazırlayabilmeleri zorunludur. Öğrencilerin buna hakkı vardır. Zira iktisat okumuş olmak, yukarıda saydığım kurumlardan herhangi birine iş başvurusu yaptığınızda o işi öğrenebileceğinize ve becerebileceğinize dair, yani o işin altından kalkabilecek potansiyele sahip olduğunuza dair yeterli güvenceyi hem size hem de başvuru yaptığınız kuruma vermelidir.

Maalesef Türkiye’de öğrencilerin durumu “saldım çayıra, Mevlam kayıra” şeklindedir. Lisans öğrencilerine yukarıda saydığım kurumlar arasında staj yapma imkânı sağlayan kaç üniversite biliyorsunuz? Tüm bunlara hocaların ilgisizliğini de ekleyin. Bu nedenle, kendinizi geliştirmek ve eksikliklerinizi tamamlamak tamamıyla sizin çabanıza ve kararlılığınıza kalıyor. Ne yapmak istediğinize karar vermeli ve neye ihtiyacınız olduğunu iyi öğrenmelisiniz.

Yazının ikinci bölümü burada.

Herkesin olduğu gibi bu haberi ilk duyduğumda bende heyecanlandım! Hoş, bu konularla ilgili iktisat eğitimi özelinde yazılar yazmış birisi olarak üniversitelerimizin yayın potansiyelleri hakkında bir miktar bilgi sahibi olduğum için biraz da garibime gitmişti. Hayır, ODTÜ’nün bu listeye giremeyeceğini düşündüğümden değil; böyle bir listenin ilk 100′üne Türkiye’den hiçbir üniversitenin, en azından şimdilik, girebilmesinin mümkün olmadığını bildiğim içindi. Eğri oturup doğru konuşalım. Eğitime ayrılan bu bütçeyle, üniversitelerin büyük kısmı “depo üniversite” olarak kullanılırken, hala 3-5 akademisyenle üniversite açabiliyorken, bir akademisyene bir sınavda 900 kağıt okutulurken akademi camiasından nasıl bir başarı bekleyebiliriz? Diğer taraftan İngilizce bilgisi KPDS ya da ÜDS sınavına mahkum, onlarca profesörün uluslararası doğru düzgün bir yayının olmadığı bir zihniyet yapısından nasıl iyi bir araştırma bekleyebiliriz? Haliyle bu denklemin iki tarafı da sorunlu olduğu için, iki tarafının da düzenlenmesi gerekiyor. İşte bu duygularla Times’ın verilerine biraz daha yakından bakmaya karar verdim. Gelin, birlikte inceleyelim…

Times Higher Education’un 2011-2012 yılı için yayınladığı genel sıralamasında Bilkent 201-225 aralığında, İTÜ 276-300, Boğaziçi ise 301-350 aralığında yer alıyor. ODTÜ ise bu listede, İTÜ’nün hemen ardından geliyor. Peki hangi listenin ilk 100′ünde var? “Reputation list” adı verilen; dünyadan rastgele seçilen akademisyenlerin yer aldığı bir anket çalışmasının sonuçlarına göre açıklanan listede var, hem de ilk 100′de! Metodun detaylarını merak edenler buyursunlar.

Bundan bir yıl önceki genel sıralamada ise Bilkent 112, ODTÜ 183. sıradaymış.  Hatırlarsanız, bir üst paragrafta ODTÜ’nün bu seneki listenin sonlarında olduğunu söylemiştim. ODTÜ geçen sene önlerde girdiği listeye bu sene yaklaşık olarak 200 sıra gerileyerek girmiş ama yine de akademisyenler arasında “bu okul  Bilkent’ten falan daha iyidir” diye düşünülmüş. Bu mesele 1.000TL’lik telefonu alıp da konuşacak kontör bulamayan genç arkadaşlarımı hatırlattı bana!

Üniversitelerimizin bu listeyi oluşturan alt öğelere göre geçen seneki performansları ise şöyle: Genel sıralamanın %32.5′lik kısmını oluşturan atıf (citation)’a göre Bilkent 19. sırada; ODTÜ 119′da. Listenin ilk 20′sinde ilgi çekici olan -Bilkent’i saymazsak- tek figür İskenderiye (Alexandria) Üniversitesi. Mısırdaki bu üniversite sıralamada 4. sırayı işgal ediyor. Harvard, Stanford falan kendisinden sonra geliyor atıflara göre!..

Dönelim listenin %30′luk kısmını oluşturan “araştırma” başlığına göre neler olduğuna bakmaya… Bu sıralamada ODTÜ 175, Bilkent 186. sırada. İskenderiye’yi merak edenler için söyleyelim; kendileri 200. sıradalar. Sıralamanın %30′luk bir diğer kriteri olan öğretim (teaching)’e göre ise ODTÜ 176, Bilkent ise 193. sırada. (İskenderiye yine 200. sırada)

Bu listelerin yanına toplam değeri %7,5 olan iki kriter daha koyunca alın size Times Higher Education’un listesi… İşte bu listeye göre geçen sene 119. sırada olan ODTÜ bu sene ilk 400 üniversitenin sıralamasında bile yok.

Bildiğiniz üzere, 2003′ten bu yana üniversiteleri sıralayan bir başka oluşum da ARWU. ARWU’nun 2011 yılı çalışmasına göre Türkiye’den ilk 500 listesine giren bir tek üniversitemiz yok. Hatırlarsanız birkaç yıl önce bu listeye İstanbul Üniversitesi girmişti.

Şimdi gelin, ODTÜ’nün ve diğer üniversitelerimizin halini uluslararası yayınlarına  göre YÖK’e soralım. YÖK’te sadece 2010 yılı yayın sıralaması verilmiş. Buna göre en çok yayın yapan üniversiteler arasında 6. sırada olan ODTÜ, öğretim üyesi başına yayın sayısında da yine ilk 10′da gözüküyor. Buradan şunu çıkartabiliriz ki, ODTÜ Türkiye’nin en fazla sayıda yayın yapan üniversitelerinden birisidir. Bu sonuç, sanıyorum, kimseyi şaşırtmaz. Hatta bir adım ileriye gidip “ODTÜ, Türkiye’nin en iyi 5 üniversitesinden birisidir” desem yine kimseden çok fazla itiraz gelmez değil mi? Sayalım desek aklımıza Bilkent, Boğaziçi, Koç ve Sabancı dışında pek de başka okul gelmez herhalde? (Bilgi, Ege, Hacettepe, Ankara, Dokuz Eylül, Gazi, İstanbul, Marmara… diye giden liste için hemfikiriz ama nedense ilk anda aklımıza gelmiyor).

ODTÜ’nün Türkiye için iyi ama dünya için iyi olma yolunda bir üniversite olduğunu kabul etmeliyiz. O yüzden, lütfen, gazete haberlerinin “cehaletine” kanarak böbürlenmeyelim ve dünya üniversitesi olabilmek için gerekli olan şeylerin neler olduğunu bir kez daha düşünüp yapılması gerekenleri listeleyerek gerekli adımları atalım.

Not: ODTÜ’nün sıralamadaki sırasının gözümden kaçan kısmını ikaz ederek uyaran Fatih Akçelik’e teşekkür ederim. Uyarısı doğrultusunda ilgili yerler düzeltilmiştir.

Kararlı denge kuracağız seninle, yapay şoklara dayanaklı,
Uzun vadeli olacak aşkımız çünkü makro büyüklüklerde sevdim seni, mikro mekanlarda.
Dilerim ki birbirimize hep dürüst olalım, hiç net hata noksanlar olmasın kalplerimizde.
Ve farkında olmadan direnç noktanı kırarsam,
Resesyon yapma, kısa zamanda tepki alımlarımla alacağım gönlünü.

Benim sevgim nominal değil, reel bir sevgidir,
Ne zaman ki dış mihraklar ilişkimizi krize sokmak ister ve
İlişkimiz dalgalı seyir izlerse kota koyalım onlara.
Anti-damping yapalım dışa kapalı, içe dönük devam edelim yolumuza.
Sakın spekülatörlere inanma sevgilim.
Aşkının kotasyonu çoktan girildi kalbime.

Sen benim hazinemsin gönlümün karşılıksız alacaklar hesabında,
Şu dalgalı konjonktüre sahip yüreğim hibe olsun sana.
Sevgi dolu, likidite fazlası yüksek kalbim tümüyle senin.
Bil ki, sana olan aşk esnekliğim sonsuz benim.
Konsorsiyum kuralım ve bu ortaklık hiç bitmesin sevgilim…

Yerine kimseyi ikame edemem, sen benim tamamlayıcımsın.
İster kayıt dışı yaşayalım aşkımızı kimse bilmesin,
İster kayıt altına alalım cümle alem duysun…
Yeter ki aşk eğrimiz,
Ortalama değişken özlem eğrisinin altında olmasın.

Uzat elini, aşkımız konsolide olsun ve bütün kaygılarımızı ihraç edip mutluluk ithal edelim sevgilim.
Sermayem aşkımız, yatırımım sen,
Çocuklarımız ise net kârımız olacak.
Mortgage dan pembe panjurlu bir ev alacağız sen ve ben,
Beşeri sermaye yatırımımız çocuklarımız için.

Aşk piyasasında tam rekabetçi değil yüreğim,
Monopson olsun kalbim bir ömür boyu yalnız sana,
Yeter ki marjinal fedakarlıklarımız marjinal sevinçlerimize eşitlensin,
O zaman optimum olacak sevgimiz sonsuza dek…

ALİ K. GAYGILI