Bir Soru
Can Madenci | March 22, 2009
Chicago ve Princeton üniversitelerinde bulunmuş, Dünya Bankası’nda çalışmış ve oradan emekli olmuş, Türkiye’ye döndükten sonra İş Bankası Yönetim Kurulu üyeliğinde, ardından da Koç Üniversitesi Mütevelli Heyeti’nde bir süre yer almış iktisatçı Oktay Yenal’ın otobiyografisinden bir bölüm aktaracağım. Yenal, 50’li yıllarda İstanbul Üniversitesi iktisat fakültesinde ders verirken, kendi deyişiyle “geometrik eğrileri ve matematiksel formülleri ezberlemiş öğrencilerle” aşağıdaki şekilde tartışıyormuş:
- Bir mal üzerine satış vergisi konulunca, bu işlem o malın fiyatını nasıl etkiler?
- Fiyatı yükselir.
- Fiyatı yükselen malın talebine ne olur?
- Düşer.
- Mala talep düşerse fiyatı değişir mi?
- Fiyatı düşer.
- Öyleyse “bir malın fiyatını düşürmenin yolu, o mal üzerine satış vergisi koymaktır” diyebilir miyiz? [*]
Sizce bu akıl yürütmede yanlış olan ya da gözden kaçırılan şey nedir? Yenal bugün dahi pek çok iktisat diploması sahibinin bu soruya doğru cevap vereceğini sanmadığını söylüyor.
————————————
[*] Oktay Yenal, İktisat Penceremden, İstanbul: Homer Kitabevi, 2005, s. 50-51.
Bu sorunun arz ve talep yonlu birkac cevabi olabilir, ben birkac tanesini siralayayim da gerisi diger arkadaslara kalsin…
1. Soru cok ikircikli geldi. Amac bir malin fiyatini dusurmekse ve bu amac ureticinin degil de devletin amaciysa o zaman o malin girdileri uzerine konulan vergileri dusurmek bir yontemdir.
2. Hangi tur mal bu? Her mal icin talepten ayni sekilde bir esneklik bekleyemeyiz.
3. Ayrica talep duserse birim maliyetler artar ve -ceteris paribus- bu durum fiyati artirir. Yani satis vergisi koymak fiyati dusurur diyemeyiz.
Anlayacaginiz burada “hareket eden” sey cok; Oktay Hoca’dan biraz daha net olmasini beklemeliyiz bence bu soruya bir cevap vermeden…
Maalesef üç cevap da yanlış. Sorunun sadece tek bir cevabı var ve oldukça da basit.
Ben soyle bir baktim da, “birisi”nin yorumlari mantikli gibi ama denge duzeyindeki fiyata yapilacak bir mudahele yine kendisini denge yonunde harekete gecirecegi icin sorunun cevabina “diyemeyiz” demeyi uygun goruyorum.
U.Baris Urhan
Gene olmadı. Yukarıda yazdım, muhakeme sürecine dikkat edin.
Malin cinsi belli olmadan fiyat artisinin ne gibi bir etki yapacagini soylemek imkansiz! bu konuda iddialiyim
“birisi”nin yaklasimini da o yuzden begendim.
Sesli dusunuyorum:
A mali (ne oldugunu bilmiyoruz) uzerine vergi konulmus. Vergi satis vergisi, yani satilan her birim malin uzerine konuluyor yani dolayli vergi, KDV gibi, oyle mi? Oyleyse malin fiyatinda bir artis var.
Ornek: Ulkemizde A ve B isimli iki insan olsun;
A’nin 3.000 TL si
B’nin de 6.000 TL si olsun.
Malin birim fiyati da 1.000 TL olsun. A ve B de tum parasini bu mallara harcasin. Uzerine vergi gelmeden once
A 3 birim
B ise 6 birim aliyordu.
Simdi malin uzerine 500TL vergi geldi. Yani fiyati 1.500TL oldu. su halde
A 2 birim
B ise 4 birim alabilir
Yani toplam satis 9 birimden 6 birime duser. Ne demektir bu? Talep edilen miktar dusmustur.
Simdi; buraya kadar her sey guzel de esnekligi ne kabul ettik burada? Iste demek istedigim -ve bence birisinin de demek istedigi- bu. Bu yuzden ne mali oldugunu soylemeden herhangi bir akil yurutmeye girmek zaten sorunun bastan “hastalikli” olarak uretilMEdigini kabul etmek demektir ki ben bunu kabul etmiyorum.
U.Baris Urhan
Benim fikrim; bu soruda kullanılan mantık yöntemiyle ulaşılan sonuç, gerçeği doğru şekilde yansıtmıyor. Sağlıklı fikir yürütebilmek için üzerine vergi konulan malın niteliğinin belirtilmesi gerekliydi. Bu yok. İkincisi soruda söylendiği gibi, vergilendirilmeyle oluşan fiyat düşüşünün sebebi iyi incelenmeli. Diğer sorulara verilen cevaplar ise doğru. Soruyu bu kadar karmaşık hale getiren, ilk soru ve cevabıdır. Onun üzerinde düşünmek gerekir. Söz konusu etkiye sebep olabilecek dolu iktisat teorisi var. Az bi bakılsa cevaba ulaşıbilinebilinir. Bu arada bu yazı vasıtasıyla bir soruda ben sormak istiyorum. Bu soru bizim 20 puanlık sınav sorumuzdu. Aynen şöyle: Bilim adamı ile stadyum amigosu arasında belirli bir fark yoktur. Doğru mu yanlış mı? İpucu isteyenler için: blm-flsfs
Gene olmadı. Malın cinsinin sorunun cevabıyla hiçbir ilgisi yok. Bütün iş talep ve arz ile ilgili. Sorunun içeriğinde bir şaşırtmaca var. Daha ne kadar ipucu vermeli ki?
Yok; sabahin su saatinde de ayni seyi goruyorum, aksam da ve hatta sabah kalktigimda da:
Sorunun icinde birkac soru var:
1. Malin uzerine vergi geldi. Fiyat A, uzerine a geldi yani fiyat A+a oldu. fiyat yukseldi. Normal! Burada bir sIkInti yok.
2. Fiyat artti, talep dustu (mu?). SIkInti burada. Buradan sonrasina gitmek, malin cinsini bilmeden imkansiz.
Burada arzin tepkisi, kisa-uzun donem vb. gibi konulara hic girmiyorum, zira cevap buradan gelmiyorsa oralardan hic gelmez!
Yerimde saydigim asikar, iyisi mi meydani yeni arkadaslara birakalim. Merak ettim vallahi cevabi…
U.Baris Urhan
İlk soru ve cevabında kafa karıştırıcı olan bir şey yok. Söz konusu malın fiyat esnekliği yüksek herhangi bir mal olduğunu düşünebilirsiniz. Bu, sorunun cevabını değiştirmeyecek. Dikkat edilmesi gereken şey fiyat değişikliğinin kendisi.
Aslında cevap – dolaylı yoldan da olsa – tam da kısa ve uzun dönem denge analiziyle ilgili. Soruyu cevaplamak için gerekli olan iktisat bilgisi, iktisada giriş dersinde ilk ay içinde öğretilen bilgilere dayanıyor.
Yazıyı bir-iki gün daha bekleteceğim, sonra cevabı ayrı bir yazı olarak açıklarım. Amigo sorusunu ise anlamadım.
“Fiyat cikar, sonra duser ama dustugu nokta da oncekinin uzerinde olur” meali bir aciklamayi esnekliklerle ilgili gerekli bilgi olmadigi icin verememistik. Aslinda bu cevaba cok once vardik ama tatmin etmedi seni
Bir baska arkadas guzel bir cevap yazacakti, ben de onu bekliyorum.
U.Baris Urhan
http://tinyurl.com/conad4
Yukarıdaki grafikte gözüktüğü üzere; başlangıçta “a” noktasında dengede olan arz ve talep; arz üzerine vergi konulmasıyla dengesiz bir hale gelmiştir. Konulan 10 birimlik sabit vergi S1 arz eğrisini (Qs1=-10+5p diyelim) S2 haline getirmiştir (Qs2=-20+5p). Burada talebin sabit kaldığı göz önüne alındığında; dengeye gitmek isteyecek olan piyasa mal miktarını kısa vadede değiştiremeyeceği için fiyatı P1 düzeyine getirerek “b” noktasına gelir.
Böylece sorunun ilk kısmı olan “Bir mal üzerine satış vergisi konulunca, bu işlem o malın fiyatını nasıl etkiler?” sorusu “Fiyatı yükselir.” olarak yanıtlanabilir. (Fiyat grafikte de görüldüğü üzere P0′dan P1′e çıkmıştır)
Ancak; piyasa hala dengede değildir; böylece uzun vadede hem üretimin azalması hem de fiyat düşüşü birlikte gerçekleşir (piyasa “c” noktasında dengeye gelir) ve sorunun ikinci kısmı olan “Fiyatı yükselen malın talebine ne olur?” sorusu ile “Mala talep düşerse fiyatı değişir mi?” sorusu “Düşer” olarak cevaplanabilir. (Miktar Q0′dan Q1′e; fiyat da P1′den P2′ye düşmüştür)
Ancak can alıcı olan “bir malın fiyatını düşürmenin yolu, o mal üzerine satış vergisi koymaktır” diyebilir miyiz?” sorusu hayır olarak yanıtlanır; çünkü tüm piyasa dengeye geldiğinde (c noktası) hem üretim Q0′dan Q1′e düşmüş; hem de fiyat argümana ters olarak P0′dan P2′ye çıkmıştır.
Malın sonsuz esnek olması durumunda dahi fiyat değişmez, ancak üretim miktarı azalır.
Malın üzerine satış vergisi konulduğunda fiyatının artması hususunda zaten hiçbir sorun yok. O yüzden ilk kısımda yazılanlar doğru, ama ben bununla ilgilenmiyorum.
İkinci kısımda soru doğru sorulmuş. Yani “fiyatı yükselen malın talebine ne olur” denilmiş, ama yanlış cevap verilmiş. Üstelik şekilde benim istediğim cevap gözlerinizin önünde duruyor. Şekilden de çıkaramıyorsanız durum oldukça vahim demektir. Üçüncü kısımda, malın fiyatını düşürmek için satış vergisi konulmalıdır sözü zaten bir şeylerin ters olduğuna dair ipucu vermeli.
Yukarıdaki yorumumda kısa ve uzun dönem denge analizi dedim. Fiyat değişikliği dedim. Sorunun hem cevabı çok basit hem de iktisada giriş bilgilerine dayanıyor dedim. Bu yorumda da doğru sorunun sorulduğunu söyledim. Yeteri kadar ipucu verdim.
cevap çok basit: tax incidence yani vergi yansıması arkadaşlar.Satıcıya 1 lira vergi koyalım.bu 1 liranın yükü alıcı ile satıcı arasında paylaşır.talebin ve arzın göreceli esnekliğine göre belirlenir. örneğin, talep fonksiyonu
P_d=10-Q_d olsun. arz fonksiyonu da P_s=Q_s olsun. vergisiz denge Q_s=Q_d=5 P_s=P_d=5′te olusur. diyelim ki devlet 1 lira vergi koysun bu mala. bu durumda satıcı,alıcının mala ödediğinden 1 lira eksik alır mal başına. dengenin oluşum noktası ise P_s=P_d-1 denkleminden çıkar. yani dengenin olusum noktası Q=4.5, P_s=4.5 P_d=5.5′tur. P_d ile P_s arasındaki 1 liralık fark da devlete giden 1 liralık vergidir.
Bu örnekte talep ve arz fonksiyonlarının türevi -1 ve 1. o nedenle yansıma eşit çıktı. türevler değişirse yansıma da değişir ve tabii ki sonuçta
“Bir mal üzerine satış vergisi konulunca, bu işlem o malın fiyatını nasıl etkiler?”
Sanırım, Arz veya Talep artışı denince direkt eğirinin konumunu değiştirmek aklımıza geliyor. Burada hata yapıyor olabiliriz. Zira Arz- Talep Edilen MİKTAR’ın değişmesi ile Arz – Talep’in değişmesi farklı şeyler. Sorulan sorudaki fiyat değişimlerinin eğri üzerindeki değişimlerden kaynaklandığını düşünüyorum. Şaşırtma dolu bir soru.. Aklıma ilk gelen bu oldu..
Pardon Can Bey,
Siz “fiyatı yükselen malın talebine ne olur” sorusuna “talep artar” diyor; hem de malın fiyat esnekliğinın 1′den yukarı olduğunu mu iddia ediyorsunuz!!!
Can hocam bu soru yazılalı bir ay olmuş, ödül var mıydı işin ucunda? Geç kaldım, cevaplar açıklanmış ama bakmadım. (walla) .Ferit Bey’den kopya çekiyorum.
Talebin değişmesi ile talep edilen miktarın değişmesi farklı anlamlara geliyor. Bu soruda talep fonksiyonu değişmez,yani lisansta eğri üzerinde kayma denilen durum gerçekleşir.
Ferit Bey çakarsa ben de çakarım
Ferit’in yazdıkları doğru. Senin cevap da hâliyle doğru, ama yorumlara bakarak cevap verdiysen kısmen kopya çekmiş sayarım. Şüphesiz soruya ödül koymadım. Benim gibi beleşçi bir adam ödül vermez, alır.