iktisadiyat

3 Eylül 1967’de İstanbul’da doğan Acemoğlu,   1989 yılında York Üniversitesi’nde iktisat bölümünü bitirdi.1990’da yüksek lisans ve 1992’de (doğru duydunuz, 2 yılda!) doktora derecesini “Essays in Microfoundations of Macroeconomics: Contracts and Economic Performance“ teziyle alarak LSE’ye veda etti (92-93 döneminde 1 yıl ders verdikten sonra) ve MIT kariyerine başladı.
Daron Acemoğlu, genç yaşına rağmen birçok önemli ödül kazandı.Bunlardan bazıları; Economic Journal “en iyi makale” (1996), Chicago Üniversitesi T.W.Schultz ödülü (1996), Sherwin Rose ödülü (2004) ve büyük yankı uyandıran “John Bates Clark Medal” (2005)
Bu yıl -2006-  ise TÜBA tarafından, ‘Avrupa sömürge yönetimlerinden kalma kurumların, iktisadi gelişme ve büyümeye uzun dönemli etkileri üzerine’ yaptığı kuramsal ve ampirik çalışmalarla Bilim, Hizmet ve Teşvik ödülleri ve ‘Genç Bilim İnsanlarını Ödüllendirme Programı’ ödülünü Prof.Dr.Semih Tezcan ile paylaştı.

Ü.Barış Urhan

John Kenneth Galbraith;

1908 Kanada doğumlu Galbraith, Amerikan Kurumsalcılarının öncüleri arasındaydı.Kendisi Kanada’nın en büyük onur ödülü olan “Order of Canada” nın sahibi olmasının yanında, Phd ünvanına ek olarak LL.D (Doctor of Laws) ünvanına da sahiptir. 1934-1975 yılları arasında bulunduğu Harvard üniversitesinde, 1000’e yakın makale ve 4 büyük kitaba imza atmıştır.Galbraith, 29 Nisan 2006’da yaşamını yitirmiştir.

Akademik hayatının yanında, Amerikan ekonomisinde ve siyasi hayatında da önemli görevler üstlenmiş, bu bağlamda; Franklin Roosevelt, Harry Truman, John F. Kennedy ve Lyndon Baines Johnson’ın danışmanlıklarını yapmıştır. Ayrıca kendisi üyesi olduğu American Economic Association’a 1972 yılında başkan olarak seçilmiştir.

Günümüzde düşünceleri; J.Buchanan’ın önderliğindeki “Kamu Tercihi” ve “Anayasal İktisat” savunucuları ile “Yeni Kurumsalcılar” tarafından desteklenmekte ve geliştirilmektedir.
Önemli kitapları; American Capitalism (Amerikan Kapitalizmi), Affluent Society ( Refah Toplumu), Great Carsh (Büyük Çöküş) dir.

Kitaplarından Türkçeye çevrilenler ise; Ekonomi Üzerine Hemen Herşey Pazar Ekonomisi Masalı Ve Gerçekler (Nicole Salinger ile birlikte), Kuşku Çağı (Altın Yayınlarından 2005’te tekrar basılmıştır), Para, Ekonomi Kimden Yana, İktisat Tarihi (Dost Kitabevi tarafından yeni basılmıştır) ve Amerikan Kapitalizmi’dir.
(http://cepa.newschool.edu sayfasından derlenmiştir.)

Ü.Barış Urhan

Prof.Dr.Erinç Yeldan;
22 Mart 1960 doğumlu olup, 1978 yılında Kadıköy Maarif Koleji’ni ve 1982 yılında da Boğaziçi Üniversitesi İktisat bölümünü bitirmiştir.Doktora eğitimi için gittiği Minnesota Üniversitesi’nden 1988 yılında Phd ünvanını alan Yeldan, halen Bilkent Üniversitesi İktisat bölümünde akademik hayatına devam etmektedir.
Birçok makale ve ödülün yanısıra, aktif olarak Bağımsız Sosyal Bilimciler grubunda ve Cumhuriyet gazetesinde yazılar yazmaktadır.Araştırma konuları genel itibariyle hesaplanabilir genel denge ve Türkiye ekononomisini içermektedir.

Erinç Yeldan, 2001 yılında duyurulan ve European Economic Association tarafından desteklenen, “Worldwide Rankings of Economists and Economics Departments” da 131. sırada yer alan ve Türkiye’den bir üniversiteye mensup tek Türk iktisatçıdır.

Türkçe kitapları ise şunlardır;

1.Türkiye Ekonomisi ( Nurhan Yentürk, Ahmet Köse, Cem Somel ve Gökhan Günaydın ile)
2.Küresellesme Sürecinde Türkiye Ekonomisi: Bölüsüm. Birikim. Büyüme
3.Iktisat Üzerine yazilar I-II (A.H. Köse ve F. Senses ile)

U.Baris Urhan

Prof.Dr.Gülten Kazgan;

5 Haziran 1927 tarihinde İstanbul’da doğdu. İlk eğitimini tamamladıktan sonra Amerikan Kız Koleji’ne kaydoldu. Bu yıllarda konservatuara da devam ederek piyano çalmaya başlayan Kazgan, tüm yaşamı boyunca ilgileneceği “iktisat” ile de bu sırada tanıştı. Amerikan Kız Koleji’nin 9. sınıfından itibaren iktisat eğitimi almaya başlayan Kazgan, 1946 yılında İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesine girdi. Neumark, Kessler ve Isaac gibi dönemin ünlü Alman iktisatçılarından ders alarak 1950 yılında fakülteden mezun oldu ve takip eden iki yıl boyunca Sınai Kalkınma Bankası’nda çalıştı. Daha sonraysa mezun olduğu fakültede asistan olarak göreve başladı… (Kaynak; www.bilgiyay.com)

Prof.Dr.Gülten Kazgan halen, İstanbul Bilgi Üniversitesi’nde akademik hayatına devam etmektedir. Son olarak, hocamızın ; Küreselleşme ve Ulus Devlet kitabının 4. baskısı ile ( Önceki baskı ile birçok değişikler mevcuttur) “Türkiye Ekonomisinde Krizler (1929-2001) -Ekonomi Politik- Açısından Bir İrdeleme” isimli kitapları Bilgi Yayınları’ndan satışa sunulmuştur. Bunun yanında “Tanzimat’tan 21. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi” , “İktisadi Düşünce veya Politik İktisadın Evrimi” ve “Tarım ve Gelişme” kitapları da yine raflarda bulunabilecek diğer önemli eserleridir.Unutumadan “Gülten Kazgan’a Armağan” isimli, toplama makalelerden oluşan kitabın da yine Bilgi Yayınları’ndan çıktığını belirtelim…

Ü.Barış Urhan

Atila Abdulkadiroğlu 1993 yılında, burslu olarak girdiği Bilkent Üniversitesi Elektronik Mühendisliği Bölümü’nden mezun olmuş ve 1995 yılında aynı üniversiteden ekonomi alanında yüksek lisans derecesini almıştır.
Üç yıl sonra, 1998′de, Rochester Üniversitesi’nden de burslu olarak ekonomi üzerine yüksek lisans derecesini alan Abdulkadiroğlu; 2000 yılında “Essays on Real Life Assignment Problems” konulu tez çalışmasıyla doktor ünvanını almıştır.

İlk olarak Nortwestern Üniversitesi’nde çalışmaya başlayan Abdulkadiroğlu daha sonra sırası ile Columbia ve Duke Üniversitesi’nde çalışmıştır.

Adulkadiroğlu’nun çalışma alanları; “Mekanizma dizaynı, market dizaynı, oyun teorisi ve dinamik kontrat”tır. Bu alanlarda “American Economic Review, Internatioanl Journal of Game Theory, Journal of Economic Theory, Review of Economic Dynamics, Econometrica” gibi önde gelen dergilerde makaleleri yayınlanmıştır. Aynı zamanda aralarında “National Science Foundation (2005 – 2010) ve The Alfred P. Sloan Foundation”ın da bulunduğu birçok araştırma ödülü sahibi olan Abdulkadiroğlu halen Duke Üniversitesi Ekonomi Bölümü’nde çalışmaktadır.

Ü.Barış Urhan

Oncelikle N.E.Aydinonat hocamiza “Hosbulduk!” diyerek yazimiza baslayalim.

Bu yazi dizisi ozellikle, 2002 yilinda Vernon L. Smith`in ve Daniel Kahneman`in Nobel Ekonomi Odulu`nu  paylasmalari ile dikkatleri bir kez daha uzerine ceken Deneysel ve Davranissal Iktisat (DDI) uzerine olacak.

Isminden de anlasilacagi gibi bu alan 2 temel ayak uzerine oturuyor. Bunlar; “psikoloji” ve “ekonomi”. Zaten nobel odulunde de bu sekilde bir paylasima gidildigini gorebiliriz zira Daniel Kahneman hayatinda hicbir iktisat dersi almadigi halde nobel odulunu “ekonomi” alaninda almistir.

Peki Nedir Bu Deneysel Iktisat? Ne Ile Ilgilenir?

Konuya bir giris olmasi icin sevgili Homo Economicus`un en onemli 2 ozelligini hatirlayalim;

- Perfect rationality [1]

- Strict self-interest

Buradan hareketle ana amacimizin “toplamda insan davranislarinin aciklanmasi oldugunu” belirterek “bounded ratonality” [2] nin tanimina bakalim;

“The rationality assumption consists of two components: first, individuals are assumed to form, on average, correct beliefs about events in their environment

and about other people’s behavior; second, given their beliefs, individuals choose those actions that best satisfy their preferences. If individuals exhibit, however, systematically biased beliefs about external events or other people’s behavior or if they systematically deviate from the action that best satisfies their preferences, we speak of bounded rationality.” (Camererand Fehr Science 2006: 47)

Ve tercihlerle ilgili tanimlayla devam edelim;

“Preferences are considered to be self-regarding if an individual does not care per se for the outcomes and behaviors of other individuals. … a self-regarding person neither likes nor dislikes others’ outcomes or behaviors as long as they do not affect his or her economic well-being. In contrast, people with other-regarding preferences value per se the outcomes or behaviors of other persons either positively or negatively.” (Camererand Fehr Science 2006: 48)

Klasik ekonomik kabul bireysel bazdaki irrasyonalitenin toplamda etkisiz oldugunu kabul etmekte. Peki oyle mi?

Iste bu notkada DDI devreye giriyor ve su iddiali acilimla amacini acikliyor;

“Make key assumptions of economics more realistic to make economic analysis more

powerful!”

Sunu rahatlikla soyleyebilirz ki; belki ilk zamanlarinda bir nevi “teori avcisi” olarak calisdiysa da, DDI geldigi nokta itibariyle teori de uretmektedir.

-) Ilk dalga olarak da dile getirebilecegimiz DDI surecinde, bireysel karar vermedeki bircok sapma gozlenmistir.

-) Ikinci dalga bu sapmalarin iktisadi iliskilerdeki oneminin ne oldugunu ve bu sapmanin arkasindaki kurumsal motifleri inceleme konusu yapmistir.

-) Ucuncu ve icinde bulundugumuz dalga icin ise politika uygulamalari ile ilgilenmektedir diyebiliriz.

Bu surecte calisma yapabilmenin tek yolu ise “kontrollu deneyler”dir. Dogru duydunuz, artik iktisatcilarin da beyaz onlukleri var! Tabi ki buna alisilmasi biraz zaman almisti;

… Economists (unfortunately )… cannot perform the controlled experiments of chemists or biologists because they cannot easily control other important factors. Like astronomers or meteorologists, they generally must be content largely to observe.” Samuelson and Nordhaus(1985:
Yukaridaki alintinin diger baskilardan cikartildigini soylersem yazarlarin DDI konusunda ne kadar hassas olduklarini anlayabilirsiniz sanirim

Deneysel Iktisatin Avantajlari Nelerdir?

Deneysel iktisadin belki de en onemli ozelliklerinden bir tanesi ihtiyac duydugunuz veriyi, tamamen sizin denetiminizdeki bir “dunya”dan, insanlarin denek olarak kullanilmasi ile elde edebilenizdir. Veri toplama sureci icin su ornege[3] bakabiliriz;

Happenstance Data: Kontrol disi surecten elde edilen veriler.

Experimental Data: Kontrollu surecten elde edilen veriler.

Tum bu aciklamalardan sonra iktisadi bir deney icin sunu soyleyebiliriz;

“In an economic experiment, we observe the behavior of real people who are motivated by real economic incentives, and this behavior is observed under controlled conditions.” [4]

Yazimizin ilk bolumunu burada noktalayalim. Farkindayim; biraz karisik ve belki de duzensiz bir yazi oldu. Ama bu yaziyi isinma turlarinin baslangici olarak alir ve Vernon L. Smith ile yapilan su roportajida okursaniz sanirim bir sonraki yazimiza daha hazirlikli gelmis olursunuz.

Gelecek yazimizda bir deneyin nasil yapildigini stratejik bir oyun olan “Guessing Game” ornegi ile aciklayacagim.

Eger, “Ben merak ederim! Soyle guzel bir yazi olsa da okusam” diyenlerdenseniz Wiki tam size gore. Buyrun!

Burada yazilanlara hayret ediyor ve “Kim bilir 10 yil sonra neler olur?” diye aklinizdan geciriyorsaniz suraya bakmanizi oneriyorum.

“Bence normal seyler bunlar ama kim bu akademisyenler?” diyorsaniz, o zaman su makale tam sizin damak zevkinize gore!..

U. Baris Urhan

—

[1] Kavramlarin bircogu, ceviri surecinden kaynaklanabilecek anlam kaymalarini gidermek uzere “ingilizce” olarak kullanilmisitr. Her ne kadar yazar Turkce konusunda hassas olsa da calismanin anlasilabilir olmasi kaygisi boyle bir uygulamayi gerekli kilmistir.

[2]Bu konuda “modelleme” boyutuyla ilgili daha detayli bilgi icin bkz.;

[3]Ariel Rubinstein, Modelling Bounded Rationality, Zeuthen Lecture Book Series, MIT Press, 1998 ( Amazon.com http://www.amazon.com/Modeling-Bounded-Rationality-Zeuthen-Lecture/dp/0262181878 )

[4] Jean-Robert Tyran, Behavioral and Experimental Economics, Msc course, University of Copenhagen – Department of Economics, autumn 2006.

Söz verdiğimiz gibi yazımızın ikinci kısmında tahmin oyunundan bahsedeceğiz. Literatürdeki adı “guessing game” ya da “p-beauty contest game” olarak geçen bu oyun adını Keynes’in Genel Teori kitabındaki şu benzetmesinden almaktadır;

“…professional investment may be likened to those newspaper competitions in which the competitors have to pick out the six prettiest faces from a hundred photographs, the prize being awarded to the competitor whose choice most nearly corresponds to the average preferences of the competitors as a whole; so that each competitor has to pick, not those faces which he himself finds prettiest, but those which he thinks likeliest to catch the fancy of the other competitors, all of whom are looking at the problem from the same point of view. It is not a case of choosing those which, to the best of one’s judgment, are really the prettiest, nor even those which average opinion genuinely thinks the prettiest. We have reached the third degree where we devote our intelligences to anticipating what average opinion expects the average opinion to be. And there are some, I believe, who practise the fourth, fifth and higher degrees.”

Oyun, deneysel iktisatta bu zamana kadar birçok farklı hipotezi test etmek için kullanılmış popüler bir oyundur.
Oyunun asıl amacı insanların belli bir topluluk içerisindeki stratejik karar verme sürecinde ne ölçüde ve derinlikte tahmin yapabildiğini; diğer insanların karar süreçlerini ne derinlikte tahmin edip ona göre bir strateji ile karar verebildiklerini incelemektedir.Konuyla ilgili, deneysel iktisat hakkında hiçbir fikri olmayanların da anlayabileceği detaylı bir çalışma üzerinde çalışmaktayım. Sanırım 1 hafta içerisinde onu da sizlerle paylaşabilirim. Şu aşamada kısaca oyundan ve belli başlı sonuçlarından bahsedeceğim.

Oyunun en basit formunda 2 veya 2′den fazla denek, [0,100] aralığından birer sayı seçerler. Bu sayıların ortalaması daha önceden belirtilen bir katsayı ile çarpılır ve sonuçta çıkan sayıya en yakın sayıyı tahmin eden ödülü kazanır. Diğerlerine de bir sonraki turu beklemek kalır

Örnek;
Oyunumuz [0,100] arasında seçilecek sayıların ortalamasının 2/3 ile çarpımına en yakın sayıyı tutanın kazanacağı bir oyun olsun.
Ali, Ayşe ve Hasan sırasıyla 24,36,68 sayılarını seçmiş olsunlar. Bakalım sonuç ne olacak?

Hedef Sayı = [ (24+36+68) /3 ] * 2/3
H.S. = 28.4

Kazanan, en yakın sayıyı yani 24′ü seçen Ali’dir.

Oyun teorisinin çözümü böyle bir oyunda “zayıf tercihlerin baskın tercihler tarafından elimine edilmesi (iterated elimination of weakly dominated strategies -IESDS-)” kuralına göre sıfırın rasyonel bireyin çözümü olacağı ve bu sonuca gidilene kadar sonsuz sayıda eliminasyon yapılacağı yönündedir. Oysa yapılan deneyler bu sürecin oyun teorisinin söylediği gibi sonsuz sayıda olmak yerine 2 ya da 3. dereceden bir eliminasyon düzeyinde olduğunu ve sıfırın da neredeyse hiç seçilmediğini göstermektedir. Ayrıca rasyonalitenin yerine özellikle kısıtlı rasyonelliğin (bounded rationality) daha açıklayıcı olduğu sonucuna varılmıştır.

Bu oyunlardaki ilginçliklerden bir tanesi örnek oyunda olduğu gibi insanların 66′nın üzerinde sayılar seçmesi. Bunun, ortalamayı yükseltmek dışında hiçbir anlamı yoktur. Çünkü;

Eğer herkes en yüksek sayı olan 100′ü seçseydi;

H.S. = [ (100+100+100)/3 ] * 2/3
H.S. = 66.6

olurdu. Çünkü 66.6′nın üzerindeki her sayı, altındaki sayılar tarafından baskın tercih olarak elimine edilmiştir. Öyleyse Hasan neden 68′i seçmiştir?

- Oyunu mu anlamadı?
- Oyunu ciddiye mi almadı? (Ama yüksek miktarda para kazanabilirdi bu deneyde.)
- Hesap yapabilecek kabiliyeti mi yoktu?
- Yanlış mı hesapladı?

… vb. birçok sorunun cevabını vermeye ve insan davranışlarını anlamaya çalışıyor deneysel iktisat.

Tahmin oyunları konusunda şu anda 18 tane deneysel makale hakemli dergilerde yayınlamış ve 1 kitapta da bölüm olarak bahsi geçmiştir. Konunun uzmanı (ya da daha doğru bir ifade ile adı en çok anılan kişi) bu deneyi ilk kez 1995 yılında (Vol. 85) American Economic Review’daki makalesiyle duyuran Rosemarie Nagel’dir. Kendisi University of Pompeu Fabra -Barcelona’da hocalık yapmaktadır.

Ü.Barış URHAN